به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ تخمخواری مرغها یکی از مشکلاتی است که میتواند باعث کاهش تعداد تخممرغهای قابل جمعآوری و افزایش خسارت در مرغداریها و پرورش مرغ بومی شود. این رفتار معمولاً از شکستن تصادفی تخممرغ در لانه شروع میشود، اما در صورت تکرار ممکن است به عادتی تبدیل شود که متوقف کردن آن دشوار است.
چرا مرغها تخم خود را میخورند و چگونه میتوان این عادت را متوقف کرد؟ کمبود مواد مغذی، نازک بودن پوسته تخممرغ، نامناسب بودن لانه، جمعآوری دیرهنگام تخمها، استرس و یادگیری این رفتار از سایر مرغها از مهمترین عوامل تخمخواری هستند. با اصلاح تغذیه، فراهم کردن بستر مناسب و جمعآوری منظم تخممرغها میتوان احتمال بروز این مشکل را کاهش داد.
در این مطلب از ماکیدام، علت تخمخواری مرغها، نقش کمبود کلسیم و پروتئین، روشهای پیشگیری و راهکارهای برخورد با مرغی را بررسی میکنیم که به خوردن تخمهای خود عادت کرده است.
تخمخواری مرغ چیست و چرا باید جدی گرفته شود؟
تخمخواری به رفتاری گفته میشود که در آن مرغ به پوسته تخممرغ نوک میزند، آن را میشکند و محتویات داخل تخم، از جمله سفیده و زرده، را میخورد. این رفتار ممکن است فقط در یک مرغ مشاهده شود یا بهتدریج میان چند مرغ یک گله گسترش پیدا کند.
مرغها الزاماً از ابتدا به خوردن تخممرغ تمایل ندارند. در بسیاری از موارد، نخستین تجربه زمانی اتفاق میافتد که تخممرغ بر اثر فشار، برخورد با کف لانه یا حرکت سایر مرغها میشکند. مرغ با محتویات تخم آشنا میشود و ممکن است بعدها به تخممرغهای سالم نیز نوک بزند. سایر مرغها هم میتوانند این رفتار را یاد بگیرند.
اهمیت این مسئله فقط به از دست رفتن چند تخممرغ محدود نیست. تخمخواری مداوم میتواند جمعآوری محصول را دشوار کند، میزان تخممرغهای شکسته را افزایش دهد و در صورت شکلگیری عادت در چند پرنده، کنترل مشکل را پرهزینهتر کند.
چرا مرغها تخم خود را میخورند؟ ۸ علت اصلی

۱. شکستن تصادفی تخممرغ در لانه
یکی از رایجترین علتهای شروع تخمخواری، شکستن تصادفی تخممرغ است. اگر کف لانه پوشش کافی نداشته باشد، تخممرغ هنگام تخمگذاری یا حرکت مرغها ترک میخورد و محتویات آن در دسترس پرندگان قرار میگیرد.
مرغی که برای نخستین بار به تخم شکسته نوک میزند، ممکن است بهتدریج این رفتار را تکرار کند. باقی ماندن تخممرغ شکسته در لانه نیز فرصت بیشتری برای نوک زدن فراهم میکند.
راهکار: کف لانه را با پوشال تمیز و خشک یا سایر مواد مناسب بپوشانید، تخممرغهای شکسته را سریع جمع کنید و از شلوغ شدن محل تخمگذاری جلوگیری کنید.
۲. کمبود کلسیم و ضعیف بودن پوسته تخممرغ
کلسیم برای تشکیل پوسته تخممرغ ضروری است. اگر مرغ تخمگذار کلسیم کافی دریافت نکند یا جیره غذایی او از نظر مواد معدنی متعادل نباشد، ممکن است پوسته تخممرغ نازک، ضعیف یا شکننده شود.
تخممرغهای شکننده با احتمال بیشتری در لانه میشکنند و همین مسئله میتواند زمینه تخمخواری را فراهم کند. با این حال، مشاهده پوسته نازک بهتنهایی ثابت نمیکند که علت تخمخواری فقط کمبود کلسیم است؛ سن مرغ، وضعیت تغذیه و شرایط نگهداری نیز باید بررسی شوند.
راهکار: از خوراک کامل و متناسب با نیاز مرغ تخمگذار استفاده کنید. در صورت نیاز، منبع کلسیم مناسب مانند صدف خوراکی آسیابشده را طبق برنامه تغذیه در اختیار مرغها قرار دهید. مکملدادن بیرویه و بدون توجه به جیره پایه توصیه نمیشود.
۳. کمبود پروتئین یا نامتعادل بودن جیره غذایی
مرغ تخمگذار برای تولید تخممرغ به پروتئین، اسیدهای آمینه ضروری، انرژی، ویتامینها و مواد معدنی نیاز دارد. اگر خوراک مصرفی کیفیت کافی نداشته باشد یا بخش زیادی از جیره را غلات و خوراکهای نامتوازن تشکیل دهند، نیازهای تغذیهای مرغ بهطور کامل تأمین نمیشود.
در چنین شرایطی، تخمخواری ممکن است در کنار سایر مشکلات مدیریتی یا تغذیهای بروز کند. با این حال، نمیتوان هر مورد تخمخواری را مستقیماً به کمبود پروتئین نسبت داد.
راهکار: خوراک استاندارد مرغ تخمگذار را پایه جیره قرار دهید و از جایگزین کردن بخش عمده آن با نان، ضایعات غذایی یا غلات بهتنهایی خودداری کنید. اگر کیفیت پوسته یا تولید تخممرغ کاهش یافته است، جیره باید از نظر انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه و مواد معدنی بررسی شود.
۴. جمعآوری دیرهنگام تخممرغها
هرچه تخممرغ مدت بیشتری در لانه باقی بماند، احتمال برخورد، ترکخوردگی و نوک زدن مرغها به آن افزایش پیدا میکند. این مسئله بهخصوص در گلههای پرتراکم یا لانههایی که چند مرغ همزمان از آنها استفاده میکنند، اهمیت دارد.
باقی ماندن تخممرغها در طول روز میتواند باعث شود مرغها فرصت بیشتری برای دسترسی به تخمهای شکسته داشته باشند.
راهکار: تخممرغها را دستکم دو بار در روز جمعآوری کنید و در صورت امکان، بهویژه در گلههای دارای سابقه تخمخواری، دفعات جمعآوری را افزایش دهید. تخمهای ترکخورده را نیز بلافاصله از لانه خارج کنید.
۵. کمبود فضای لانه و نامناسب بودن بستر
اگر تعداد لانهها برای تعداد مرغها کافی نباشد، پرندگان برای استفاده از محل تخمگذاری با یکدیگر رقابت میکنند. این ازدحام احتمال برخورد با تخممرغها و شکستن آنها را بالا میبرد.
لانههای خالی از بستر، مرطوب یا کثیف نیز نمیتوانند از تخممرغ بهخوبی محافظت کنند. در مقابل، لانه مناسب باید تمیز، نسبتاً کمنور، آرام و دارای بستر خشک و نرم باشد.
برای گلههای کوچک، یک لانه با ابعاد تقریبی ۳۰ در ۳۰ سانتیمتر برای هر ۴ تا ۵ مرغ، نقطه شروع مناسبی برای برنامهریزی است؛ البته ابعاد دقیق و تعداد لانهها باید با توجه به اندازه پرندگان و شرایط نگهداری تنظیم شود.
راهکار: تعداد لانهها را افزایش دهید، بستر را مرتب تعویض کنید و محل تخمگذاری را از مسیرهای پرتردد و نشیمن شبانه مرغها جدا نگه دارید.
۶. استرس، گرمای زیاد و تراکم بالای گله
شرایط نامناسب محیطی میتواند رفتار طبیعی مرغها را مختل کرد. تراکم بیش از حد، گرمای زیاد، نور شدید، تغییرات ناگهانی محیط و رقابت بر سر خوراک و آب ممکن است تنش و رفتارهای نوکزنی را افزایش دهند.
در چنین شرایطی، تخمخواری ممکن است همراه با سایر رفتارهای نامطلوب مانند نوکزنی به بدن پرندگان دیده شود.
راهکار: تهویه مناسب، آب خنک و تمیز، فضای کافی، نورپردازی متعادل و دسترسی مناسب به خوراک را فراهم کنید. برای کاهش بیحوصلگی، میتوان از بستر مناسب برای جستوجوی غذا و فعالیت طبیعی مرغها نیز استفاده کرد.
۷. یادگیری تخمخواری از سایر مرغها
مرغها رفتارهای یکدیگر را مشاهده میکنند و ممکن است آنها را تکرار کنند. اگر یک مرغ بهطور مکرر تخممرغها را بشکند و بخورد، سایر پرندگان نیز ممکن است به این رفتار روی بیاورند.
به همین دلیل، تخمخواری گاهی از یک رفتار محدود به مشکلی در سطح گله تبدیل میشود. هرچه این عادت بیشتر تکرار شود، حذف آن دشوارتر خواهد بود.
راهکار: به محض مشاهده رفتار، تخمهای شکسته را جمع کنید، علت اولیه را برطرف سازید و مرغ مشکوک را برای مدتی زیر نظر بگیرید. اگر تخمخواری ادامه پیدا کرد، جداسازی موقت پرنده برای مشاهده دقیقتر رفتار و جلوگیری از دسترسی آن به تخممرغها میتواند مفید باشد.
۸. تشنگی، دسترسی ناکافی به آب یا مشکلات مدیریتی دیگر
آب برای تنظیم دمای بدن، هضم خوراک و تولید تخممرغ ضروری است. محدودیت دسترسی به آب یا آلودگی آبخوریها میتواند عملکرد مرغ تخمگذار را کاهش دهد و مشکلات مدیریتی دیگری را تشدید کند.
نباید نتیجه گرفت که تشنگی همیشه علت مستقیم تخمخواری است؛ اما بررسی آب مصرفی، کیفیت آب و سلامت گله بخشی ضروری از عیبیابی این رفتار محسوب میشود.
راهکار: آب آشامیدنی تمیز باید در تمام طول روز در دسترس باشد. آبخوریها را مرتب بشویید و مطمئن شوید که همه مرغها، بهویژه پرندگان ضعیفتر، به آب و خوراک دسترسی دارند.
چگونه از تخمخواری مرغها جلوگیری کنیم؟
برای جلوگیری از تخمخواری، باید همزمان دو مسئله را مدیریت کرد: عواملی که باعث شکستن تخممرغ میشوند و رفتاری که پس از شکستن تخم در مرغ شکل میگیرد. تنها تغییر خوراک یا افزایش تعداد لانهها ممکن است برای رفع مشکل کافی نباشد.

۱. تخممرغها را مرتب جمعآوری کنید
یکی از سادهترین و مؤثرترین روشها، کاهش مدت زمانی است که تخممرغ در دسترس مرغها قرار دارد. در گلههایی که سابقه تخمخواری دارند، تخممرغها را چند نوبت در طول روز جمعآوری کنید.
اگر تخممرغی شکسته است، محتویات و پوسته آن را از لانه خارج کنید و بستر آلوده را تعویض کنید. باقی ماندن زرده و سفیده در لانه ممکن است رفتار نوکزنی را تقویت کند.
۲. تغذیه مرغ تخمگذار را اصلاح کنید
جیره باید متناسب با سن، مرحله تولید و نیازهای مرغ تخمگذار تنظیم شود. خوراک کامل، دسترسی دائمی به آب و تأمین کلسیم کافی به حفظ کیفیت پوسته و کاهش احتمال شکستن تخممرغ کمک میکنند.
اگر پوسته تخممرغها بهطور مداوم نازک است، بهجای افزودن خودسرانه چند مکمل، کیفیت خوراک، میزان مصرف خوراک، سن گله و شرایط نگهداری را بررسی کنید. در صورت تداوم مشکل، مشورت با متخصص تغذیه طیور یا دامپزشک ضروری است.
۳. لانهها را استاندارد و مناسب کنید
لانه باید فضای کافی برای تخمگذاری داشته باشد و کف آن با لایهای از مواد نرم، خشک و تمیز پوشیده شود. پوشال چوب مناسب یا سایر بسترهای بهداشتی و قابلتعویض میتوانند از برخورد مستقیم تخممرغ با سطح سخت جلوگیری کنند.
برای کاهش احتمال تخمخواری، این موارد را رعایت کنید:
- برای هر ۴ تا ۵ مرغ، دستکم یک لانه مناسب در نظر بگیرید.
- بستر مرطوب، کثیف یا آلوده به تخممرغ شکسته را سریع تعویض کنید.
- لانهها را در محلی آرام و نسبتاً کمنور قرار دهید.
- از تجمع بیش از حد مرغها در یک لانه جلوگیری کنید.
- اجازه ندهید مرغها شبها در لانه تخمگذاری بخوابند و آن را آلوده کنند.
۴. از لانههای مخصوص جمعآوری تخممرغ استفاده کنید
در گلههایی که تخمخواری به یک مشکل مداوم تبدیل شده است، استفاده از لانههای شیبدار یا غلتشی میتواند مفید باشد. در این طراحی، تخممرغ پس از تخمگذاری به محفظهای جداگانه منتقل میشود و دسترسی مرغ به آن کاهش مییابد.
این روش بهویژه زمانی کاربرد دارد که جمعآوری مکرر تخممرغها به دلیل تعداد زیاد پرندگان یا محدودیت نیروی کار دشوار باشد. البته لانه باید بهدرستی طراحی و نگهداری شود تا تخممرغ هنگام غلتیدن ترک نخورد.
۵. مرغ تخمخوار را شناسایی کنید
اگر با وجود اصلاح شرایط، تخمخواری ادامه دارد، باید مشخص شود کدام پرنده این رفتار را انجام میدهد. مشاهده مستقیم رفتار در زمان تخمگذاری معمولاً از حدس زدن دقیقتر است. باقی ماندن زرده یا سفیده روی نوک و پرهای صورت مرغ میتواند نشانهای کمکی باشد، اما بهتنهایی برای شناسایی قطعی کافی نیست.
در صورت امکان، مرغ مشکوک را بهطور موقت در محیطی جداگانه با خوراک، آب و لانه مناسب نگهداری کنید تا رفتار آن دقیقتر بررسی شود. اگر مشکل ادامه داشت، میتوان با کمک دامپزشک یا کارشناس پرورش طیور درباره جداسازی طولانیتر یا حذف پرنده از گله تصمیم گرفت. حذف پرنده باید آخرین راهکار مدیریتی باشد، نه نخستین اقدام.
جدول علتهای تخمخواری مرغ و راهکار مناسب
جدول زیر برای تشخیص اولیه مشکل در مرغداریهای کوچک، گلههای بومی و واحدهای پرورش مرغ تخمگذار کاربرد دارد.
|
علت احتمالی |
نشانه یا وضعیت قابل بررسی |
راهکار پیشنهادی |
|
شکستن تخممرغ در لانه |
وجود تخم شکسته و بقایای زرده |
افزایش دفعات جمعآوری و اصلاح بستر |
|
کمبود کلسیم یا جیره نامتعادل |
پوسته نازک یا شکننده و مشکلات تغذیهای |
بررسی جیره و تأمین مواد مغذی موردنیاز |
|
کمبود فضای لانه |
تجمع مرغها و رقابت برای تخمگذاری |
افزایش تعداد لانههای مناسب |
|
جمعآوری دیرهنگام تخممرغ |
باقی ماندن طولانی تخمها در لانه |
جمعآوری دستکم دو بار در روز |
|
استرس و تراکم بالا |
ازدحام، رفتارهای نوکزنی یا تنش در گله |
اصلاح تراکم، تهویه و شرایط محیطی |
|
تقلید رفتار از سایر مرغها |
تکرار تخمخواری در چند پرنده |
حذف سریع تخمهای شکسته و شناسایی پرنده آغازگر |
|
دسترسی ناکافی به آب |
آبخوری خالی، کثیف یا دور از دسترس |
تأمین آب تمیز و دسترسی مناسب برای همه پرندگان |
آیا میتوان با روشهای خانگی عادت تخمخواری را متوقف کرد؟
در گلههای کوچک، بعضی روشهای ساده ممکن است به کاهش دسترسی مرغها به تخممرغ یا تشخیص بهتر رفتار کمک کنند؛ اما هیچ روش خانگی برای همه گلهها تضمینشده نیست.
استفاده از تخممرغ مصنوعی
قرار دادن تخممرغ مصنوعی یا نمونهای مقاوم و غیرقابلشکستن در لانه گاهی برای کاهش پاداش ناشی از نوک زدن استفاده میشود. با این حال، نتایج این روش یکسان نیست و نباید جایگزین اصلاح تغذیه، لانه و جمعآوری تخممرغ شود.
سرگرم کردن مرغها و کاهش رفتارهای نوکزنی
در گلههایی که بیحوصلگی یا تراکم بالا مشکلساز است، فراهم کردن بستر مناسب برای جستوجوی غذا، فضای کافی برای حرکت و امکان بروز رفتارهای طبیعی میتواند مفید باشد. این اقدامات بیشتر نقش حمایتی دارند و اگر علت اصلی، مانند کمبود کلسیم یا لانه نامناسب، برطرف نشود، احتمال ادامه تخمخواری وجود دارد.
آیا دادن پوسته تخممرغ به مرغها درست است؟
پوسته تخممرغ میتواند منبع کلسیم باشد، اما اگر مرغها پوسته تخممرغ را به شکل قابلشناسایی و همراه با بقایای سفیده یا زرده دریافت کنند، ممکن است ارتباط میان پوسته و محتویات خوراکی تخم را یاد بگیرند.
در صورت استفاده از پوسته تخممرغ بهعنوان منبع کلسیم، باید آن را تمیز، کاملاً خشک و خرد کرد تا شکل تخممرغ قابلشناسایی نباشد. با این حال، برای گله تخمگذار بهتر است از جیره کامل و منابع کلسیم مناسب استفاده شود و پوسته تخممرغ جایگزین برنامه تغذیه متعادل نشود.
آیا تخمخواری مرغ باعث کاهش تولید تخممرغ میشود؟
تخمخواری بهخودیخود الزاماً به این معنا نیست که مرغ تخمگذاری را متوقف میکند. ممکن است مرغ همچنان تخممرغ تولید کند، اما بخشی از محصول پیش از جمعآوری خورده شود و تعداد تخممرغهای قابل استفاده کاهش یابد.
اگر تخمخواری همراه با افت تولید باشد، باید عوامل دیگری مانند کمبود خوراک، استرس گرمایی، کمبود آب، بیماریها، تغییرات نور و سن گله نیز بررسی شوند. بنابراین، کاهش تعداد تخممرغهای جمعآوریشده را نباید بدون بررسی به توقف تخمگذاری نسبت داد.
چه زمانی باید برای تخمخواری مرغها از دامپزشک کمک گرفت؟
اگر تخمخواری با وجود اصلاح شرایط نگهداری و تغذیه ادامه پیدا کند، بررسی تخصصی ضروری است. همچنین در صورت مشاهده پوستههای غیرطبیعی بهصورت مداوم، افت ناگهانی تولید، کاهش مصرف خوراک، بیحالی، کاهش وزن یا سایر نشانههای بیماری، باید وضعیت گله ارزیابی شود.
دامپزشک یا متخصص تغذیه طیور میتواند به بررسی جیره، کیفیت پوسته، سلامت گله و عوامل مدیریتی کمک کند. در گلههای بزرگ، بررسی زودهنگام اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا گسترش رفتار تخمخواری میان پرندگان میتواند کنترل آن را دشوارتر کند.
پرسشهای متداول درباره تخمخواری مرغها
۱. آیا مرغها به دلیل کمبود کلسیم تخم خود را میخورند؟
کمبود کلسیم ممکن است باعث ضعیف شدن پوسته تخممرغ و افزایش احتمال شکستن آن شود. در این شرایط، دسترسی مرغ به تخم شکسته میتواند زمینه تخمخواری را فراهم کند. با این حال، کمبود کلسیم تنها علت این رفتار نیست و باید شرایط لانه، جیره غذایی و نحوه جمعآوری تخممرغ نیز بررسی شود.
۲. چگونه جلوی خوردن تخممرغ توسط مرغ بومی را بگیریم؟
برای جلوگیری از تخمخواری مرغ بومی، تخممرغها را مرتب جمعآوری کنید، بستر لانه را خشک و نرم نگه دارید، از خوراک متعادل استفاده کنید و آب تمیز در اختیار پرندگان قرار دهید. اگر یک مرغ به این رفتار عادت کرده است، آن را شناسایی کنید و در صورت لزوم با نظارت بر رفتار و جداسازی موقت، مانع دسترسی مداوم آن به تخممرغ شوید.
۳. آیا مرغی که تخمخواری را یاد گرفته است، درمان میشود؟
در بسیاری از موارد میتوان با اصلاح مدیریت گله و جلوگیری از دسترسی مرغ به تخممرغهای شکسته، این رفتار را کاهش داد. با این حال، وقتی تخمخواری به عادتی تثبیتشده تبدیل شده باشد، متوقف کردن آن دشوارتر است و ممکن است جداسازی یا حذف پرنده مشکلساز از گله ضرورت پیدا کند.
۴. آیا گرسنگی باعث تخمخواری مرغ میشود؟
تأمین ناکافی خوراک یا نامتعادل بودن جیره میتواند در بروز رفتارهای نامطلوب نقش داشته باشد. با این حال، تخمخواری همیشه نشانه گرسنگی نیست. برای ارزیابی این عامل باید مقدار خوراک مصرفی، کیفیت جیره و دسترسی همه پرندگان به دان بررسی شود.
۵. آیا همه مرغهای گله ممکن است تخمخواری را یاد بگیرند؟
بله، این احتمال وجود دارد. مرغها میتوانند رفتار یکدیگر را تقلید کنند و بهتدریج به خوردن تخممرغ روی بیاورند. به همین دلیل، جمعآوری سریع تخممرغهای شکسته و شناسایی پرنده آغازگر در مراحل اولیه اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
تخمخواری مرغها معمولاً با شکستن تصادفی تخممرغ و دسترسی پرندگان به محتویات آن آغاز میشود، اما عواملی مانند ضعف پوسته، تغذیه نامتعادل، لانه نامناسب، استرس و تقلید رفتار سایر مرغها نیز در تداوم آن نقش دارند.
مهمترین راهکارهای جلوگیری از تخمخواری عبارتاند از: جمعآوری مکرر تخممرغها، تأمین خوراک کامل و کلسیم کافی، فراهم کردن لانههای مناسب، کاهش استرس و شناسایی سریع مرغهای تخمخوار. اقدام بهموقع، پیش از تبدیل شدن این رفتار به عادتی پایدار، میتواند خسارت ناشی از تخمخواری را کاهش دهد.