اگر بره ضعیف به دنیا بیاید چه کنیم؟ راهنمای نجات بره ضعیف تازه متولدشده

به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ تولد بره ضعیف یکی از موقعیت‌های حساس در فصل زایش گوسفندان است. بره‌ای که پس از تولد نمی‌تواند به‌خوبی بایستد، شیر بخورد یا بدن خود را گرم نگه دارد، در صورت عدم رسیدگی سریع ممکن است در مدت کوتاهی دچار افت دمای بدن، افت قند خون و کم‌آبی شود.

خشکی بدن، گرم نگه داشتن بره و رساندن سریع آغوز سه اقدام اساسی برای مراقبت از بره ضعیف هستند. البته باید توجه داشت که ضعف بره همیشه فقط به گرسنگی یا سرما مربوط نیست و عواملی مانند زایمان سخت، وزن کم هنگام تولد، نارس بودن، عفونت یا مشکلات مادر نیز می‌توانند در آن نقش داشته باشند.

در این مطلب بررسی می‌کنیم که اگر بره ضعیف به دنیا آمد چه کار کنیم، چگونه دمای بدن آن را بررسی کنیم، چه زمانی آغوز بدهیم، چه زمانی به دامپزشک مراجعه کنیم و چگونه از تکرار این مشکل جلوگیری کنیم.

از کجا بفهمیم بره تازه‌متولدشده ضعیف است؟

بره سالم معمولاً مدت کوتاهی پس از تولد تلاش می‌کند سر خود را بالا نگه دارد، بلند شود، با مادر ارتباط برقرار کند و به سمت پستان برود. در مقابل، بره ضعیف ممکن است رفتار و ظاهر متفاوتی داشته باشد.

مهم‌ترین نشانه‌های ضعف بره تازه‌متولدشده عبارت‌اند از:

- ناتوانی در ایستادن یا ایستادن بسیار کوتاه

- بی‌حالی و کاهش فعالیت

- نداشتن تمایل به شیر خوردن

- ضعیف بودن یا نبودن رفلکس مکیدن

- سرد بودن دهان، گوش‌ها یا بدن

- خمیده نگه داشتن بدن

- شکم خالی

- جدا ماندن از مادر

- لرزش یا بی‌حالی در هوای سرد

- تنفس غیرطبیعی

- خشک نشدن بدن پس از تولد

- ناتوانی در پیدا کردن پستان مادر

بره‌ای که چند ساعت پس از تولد هنوز بی‌حال است یا شیر نخورده، نباید صرفاً به امید بهتر شدن رها شود. بره ضعیف می‌تواند وارد چرخه‌ای از سرما و گرسنگی شود: سرما باعث کاهش توانایی مکیدن می‌شود، نخوردن شیر انرژی بدن را کاهش می‌دهد و کمبود انرژی نیز باعث می‌شود بره نتواند بدن خود را گرم نگه دارد.

اولین کار چیست؟ بره را خشک و گرم کنید

یکی از اولین اقدامات پس از تولد، بررسی وضعیت تنفس و خشک شدن بدن بره است. بره تازه‌متولدشده به‌ویژه اگر هوا سرد، مرطوب یا بادخیز باشد، به‌سرعت گرمای بدن خود را از دست می‌دهد.

اگر بره خیس است، آن را با حوله تمیز خشک کنید و در محیطی گرم و دور از جریان مستقیم باد قرار دهید. خشک کردن بدن علاوه بر کاهش اتلاف گرما، به حفظ دمای بدن بره کمک می‌کند. منابع ترویجی دامپروری نیز خشک کردن و گرم کردن بره را از اقدامات مهم در برابر هیپوترمی می‌دانند.

دمای طبیعی بدن بره چقدر است؟

دمای طبیعی بدن بره تازه‌متولدشده معمولاً حدود ۳۸.۹ تا ۳۹.۴ درجه سانتی‌گراد است.

کاهش دما می‌تواند نشانه هیپوترمی یا سرمازدگی باشد. در منابع دامپروری، دمای ۳۷ تا ۳۹ درجه سانتی‌گراد به‌عنوان محدوده‌ای همراه با هیپوترمی خفیف در نظر گرفته شده و دمای کمتر از ۳۷ درجه سانتی‌گراد وضعیت جدی‌تری محسوب می‌شود.

بنابراین اگر بره بی‌حال است، بهتر است دمای بدن آن با دماسنج مناسب بررسی شود و تنها بر اساس لمس بدن درباره شدت مشکل تصمیم‌گیری نشود.

چرا آغوز برای بره ضعیف حیاتی است؟

آغوز اولین شیر مادر پس از زایمان است و یکی از مهم‌ترین عوامل زنده ماندن بره در ساعات ابتدایی زندگی محسوب می‌شود.

آغوز دو نقش اساسی دارد:

1- انرژی مورد نیاز بره را تأمین می‌کند.

2- آنتی‌بادی‌هایی را در اختیار بدن بره قرار می‌دهد که برای ایجاد ایمنی اولیه اهمیت دارند.

بره تازه‌متولدشده ذخایر انرژی محدودی دارد و اگر به‌موقع آغوز دریافت نکند، احتمال افت قند خون و هیپوترمی افزایش پیدا می‌کند. همچنین جذب آنتی‌بادی‌های آغوز در ساعات ابتدایی زندگی اهمیت زیادی دارد.

به همین دلیل، نباید اجازه داد بره ضعیف ساعت‌ها بدون دریافت آغوز باقی بماند.

اگر بره ضعیف است، اول گرمش کنیم یا آغوز بدهیم؟

این سؤال بسیار مهم است و پاسخ آن به دمای بدن، سن بره و توانایی مکیدن و بلعیدن بستگی دارد.

اگر بره سرد شده اما هنوز هوشیار است و می‌تواند به‌خوبی مک بزند و ببلعد، باید همزمان با گرم کردن، رساندن آغوز را در اولویت قرار داد.

اما اگر بره دچار هیپوترمی شدید شده و دمای بدنش بسیار پایین است، به‌خصوص اگر توانایی مکیدن و بلعیدن ندارد، تغذیه با لوله بدون ارزیابی درست می‌تواند خطرناک باشد. منابع دانشگاهی تأکید می‌کنند که در بره بسیار سرد، ابتدا باید وضعیت انرژی و توانایی بلع بررسی شود و در موارد شدید نیاز به مداخله دامپزشکی وجود دارد.

بنابراین یک قانون ساده این است:

بره سرد و ضعیف را بدون بررسی وضعیت دما و رفلکس بلع، به‌زور با شیشه یا سرنگ تغذیه نکنید.

اگر بره نمی‌تواند مک بزند یا ببلعد، بهتر است دامپزشک یا فرد باتجربه در مدیریت زایش گوسفند وضعیت آن را بررسی کند.

بره ضعیف چقدر آغوز نیاز دارد؟

مقدار آغوز باید بر اساس وزن بدن بره تعیین شود و بهتر است در چند وعده در ساعات ابتدایی زندگی مصرف شود.

منابع مختلف دامپروری برای مجموع آغوز مورد نیاز در ۲۴ ساعت اول، مقادیر حدود ۱۰ درصد وزن بدن را به‌عنوان یک راهنمای رایج مطرح کرده‌اند؛ با این حال مقدار دقیق، زمان شروع تغذیه و نحوه تقسیم وعده‌ها باید با توجه به وزن، وضعیت سلامت و دستور دامپزشک یا برنامه گله تعیین شود.

برای مثال، بره‌ای با وزن ۴ کیلوگرم ممکن است در مجموع به حدود ۴۰۰ میلی‌لیتر آغوز در ۲۴ ساعت اول نیاز داشته باشد، اما این مقدار نباید یک‌باره داده شود.

آغوز باید در چند وعده و متناسب با توانایی بره مصرف شود.

نکته مهم درباره گرم کردن آغوز

اگر از آغوز ذخیره‌شده استفاده می‌کنید، آن را به‌آرامی و با حرارت غیرمستقیم گرم کنید. استفاده از مایکروویو یا حرارت مستقیم می‌تواند به ترکیبات ارزشمند آغوز، به‌خصوص آنتی‌بادی‌ها، آسیب بزند.

اگر بره شیر مادر را نمی‌خورد چه کنیم؟

ابتدا باید بررسی شود که مشکل از خود بره است یا مادر.

پستان میش را بررسی کنید و مطمئن شوید شیر دارد. همچنین وجود گرفتگی در سر پستانک می‌تواند باعث شود بره تلاش کند شیر بخورد اما چیزی دریافت نکند. در برخی منابع توصیه شده است پیش از کمک به بره، پستان میش بررسی و از باز بودن مسیر شیر اطمینان حاصل شود.

سپس بره را به‌آرامی به پستان نزدیک کنید. گاهی بره ضعیف فقط به کمک برای پیدا کردن پستان نیاز دارد.

اگر بره رفلکس مکیدن دارد، می‌توان با روش مناسب و تحت نظر فرد باتجربه از شیشه یا سرپستانک استفاده کرد.

اما اگر بره رفلکس مکیدن ندارد یا نمی‌تواند بلع کند، نباید شیر یا آغوز را به‌زور داخل دهان آن ریخت؛ زیرا خطر ورود مایع به دستگاه تنفسی وجود دارد. در چنین شرایطی ارزیابی دامپزشکی ضروری است.

چرا بعضی بره‌ها از همان ابتدا ضعیف به دنیا می‌آیند؟

ضعف هنگام تولد همیشه ناشی از سرما یا گرسنگی نیست. عوامل مختلفی می‌توانند باعث تولد بره ضعیف شوند.

۱. وزن پایین هنگام تولد

بره‌های کم‌وزن ذخایر انرژی و چربی کمتری دارند و در برابر سرما آسیب‌پذیرتر هستند. این موضوع به‌خصوص در بره‌های بسیار کوچک یا برخی بره‌های دوقلو و سه‌قلو اهمیت دارد.

۲. زایمان سخت

زایمان طولانی یا دشوار می‌تواند باعث وارد شدن فشار و کاهش اکسیژن‌رسانی به بره شود و در نتیجه بره هنگام تولد ضعیف و کم‌تحرک باشد.

۳. تغذیه نامناسب میش در دوران آبستنی

وضعیت تغذیه‌ای نامناسب مادر در دوران آبستنی می‌تواند با کاهش وضعیت بدنی میش، وزن پایین بره و کاهش کیفیت یا مقدار آغوز همراه باشد.

۴. دوقلوزایی و چندقلوزایی

در زایش‌های چندقلویی، کوچک‌ترین بره ممکن است برای رسیدن به پستان و دریافت شیر با بره‌های قوی‌تر رقابت کند. بنابراین باید بره‌های کوچک‌تر با دقت بیشتری تحت نظر باشند.

۵. مشکلات مادر

گاهی بره سالم است اما میش از آن مراقبت نمی‌کند، آن را به‌خوبی خشک نمی‌کند یا اجازه شیر خوردن نمی‌دهد. ضعف بره نیز می‌تواند روند شکل‌گیری پیوند میان مادر و بره را مختل کند.

هیپوترمی و افت قند خون؛ خطر اصلی برای بره ضعیف

یکی از مهم‌ترین مشکلات بره ضعیف، ارتباط میان هیپوترمی و هیپوگلیسمی یا افت قند خون است.

وقتی بره شیر نمی‌خورد، انرژی کافی دریافت نمی‌کند. در نتیجه قند خون پایین می‌آید و توانایی بدن برای تولید گرما کاهش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، وقتی بره سرد می‌شود، میل و توانایی آن برای مکیدن نیز کاهش می‌یابد.

در نتیجه یک چرخه خطرناک شکل می‌گیرد:

نخوردن آغوز ← کاهش انرژی ← افت دمای بدن ← ضعف بیشتر ← کاهش توانایی مکیدن ← گرسنگی شدیدتر

به همین دلیل، شناسایی و درمان سریع بره‌ای که شیر نمی‌خورد اهمیت زیادی دارد.

بره ضعیف را چه زمانی باید از مادر جدا کرد؟

در شرایط معمول، هدف این نیست که بره ضعیف برای مدت طولانی از مادر جدا شود. پیوند میان میش و بره برای پذیرش و شیردهی اهمیت دارد.

با این حال اگر بره به‌شدت سرد، خیس یا بی‌حال است، ممکن است برای گرم شدن و دریافت مراقبت اولیه به محیط گرم و کنترل‌شده منتقل شود.

پس از بهبود وضعیت، باید در صورت امکان بره دوباره نزد مادر قرار بگیرد و رفتار میش نسبت به آن کنترل شود.

اگر میش بره را نمی‌پذیرد، اجازه شیر خوردن نمی‌دهد یا بره را از خود دور می‌کند، باید برنامه تغذیه و نگهداری جداگانه برای بره در نظر گرفته شود.

مراقبت از ناف بره را فراموش نکنید

مراقبت از ناف بخش دیگری از مدیریت بره تازه‌متولدشده است. ناف می‌تواند یکی از مسیرهای ورود عوامل عفونی به بدن بره باشد.

در برنامه‌های مدیریت زایش، ضدعفونی مناسب ناف با محلول توصیه‌شده دامپزشکی و جلوگیری از آلودگی آن اهمیت دارد. منابع دانشگاهی استفاده از محلول ید مناسب برای ضدعفونی ناف را در مدیریت بره تازه‌متولدشده توصیه کرده‌اند.

اگر ناف متورم، دردناک یا ترشح‌دار شد، باید احتمال عفونت بررسی شود.

چه زمانی برای بره ضعیف فوراً با دامپزشک تماس بگیریم؟

در موارد زیر بهتر است منتظر نمانید:

- بره نمی‌تواند سر خود را بالا نگه دارد.

- رفلکس مکیدن یا بلع وجود ندارد.

- دمای بدن بسیار پایین است.

- بره با وجود گرم شدن همچنان بی‌حال است.

- تنفس غیرطبیعی دارد.

- بره پس از زایمان سخت همچنان بسیار ضعیف است.

- نشانه‌هایی از عفونت یا بیماری مشاهده می‌شود.

- بره نمی‌تواند آغوز دریافت کند.

- بره چند ساعت پس از تولد همچنان شیر نخورده است.

- مادر بره را نمی‌پذیرد.

- بره بسیار کم‌وزن یا نارس به نظر می‌رسد.

در چنین شرایطی ممکن است مشکل فراتر از گرسنگی یا سرما باشد و بیماری، عفونت، آسیب ناشی از زایمان یا اختلالات متابولیکی مطرح باشد.

جدول راهنمای سریع برخورد با بره ضعیف

وضعیت بره	نشانه‌های احتمالی	اقدام اولیه
بره خیس و سرد	بی‌حالی، بدن سرد، کاهش فعالیت	خشک کردن و انتقال به محیط گرم و بدون باد
بره هوشیار اما ضعیف	توان ایستادن دارد ولی ضعیف است	بررسی دما و کمک به دریافت آغوز
بره شیر نمی‌خورد	پستان را پیدا نمی‌کند یا مکیدن ضعیف است	بررسی پستان میش و کمک به شیر خوردن؛ در صورت تداوم، مشورت با دامپزشک
بره بسیار سرد و بی‌حال	دمای پایین، ضعف شدید، کاهش یا نبود رفلکس مکیدن	گرم کردن و ارزیابی فوری؛ در موارد شدید مراجعه به دامپزشک
بره پس از گرم شدن همچنان ضعیف است	عدم بازگشت هوشیاری یا مکیدن	احتمال بیماری یا عارضه زمینه‌ای؛ معاینه دامپزشکی

چگونه از تولد بره‌های ضعیف جلوگیری کنیم؟

پیشگیری از تولد یا تلفات بره‌های ضعیف، از زمان آبستنی میش شروع می‌شود.

تغذیه مناسب میش

تأمین انرژی، پروتئین، مواد معدنی و ویتامین‌های مورد نیاز میش در دوره آبستنی، به‌خصوص در مراحل پایانی آبستنی، اهمیت زیادی دارد. جیره باید بر اساس شرایط گله، تعداد جنین‌ها و وضعیت بدنی میش تنظیم شود.

آماده کردن محل زایش

محل زایش باید:

- خشک باشد؛

- بستر تمیز داشته باشد؛

- از باد مستقیم محافظت شود؛

- امکان کنترل میش و بره وجود داشته باشد.

محیط خیس و سرد می‌تواند خطر هیپوترمی را افزایش دهد.

آماده داشتن آغوز ذخیره

داشتن مقداری آغوز ذخیره‌شده می‌تواند در شرایط اضطراری بسیار مفید باشد؛ به‌خصوص زمانی که میش آغوز کافی ندارد یا بره نمی‌تواند از مادر شیر بخورد.

آغوز ذخیره‌شده باید به‌درستی نگهداری و برای مصرف با حرارت غیرمستقیم گرم شود.

بررسی بره در ساعات اول

بره تازه‌متولدشده را در ساعات اول رها نکنید. بررسی کنید که:

- نفس می‌کشد؛

- خشک شده است؛

- می‌تواند بایستد؛

- پستان را پیدا می‌کند؛

- آغوز دریافت کرده است؛

- مادر آن را می‌پذیرد.

این بررسی ساده می‌تواند بسیاری از مشکلات را قبل از شدید شدن شناسایی کند.

جمع‌بندی؛ اگر بره ضعیف به دنیا آمد چه کنیم

اگر بره ضعیف به دنیا آمد، سرعت عمل اهمیت زیادی دارد. ابتدا وضعیت تنفس، دمای بدن و هوشیاری بره را بررسی کنید. بره خیس را خشک و در محیطی گرم و بدون جریان مستقیم باد قرار دهید. سپس اطمینان حاصل کنید که بره آغوز کافی دریافت می‌کند.

اگر بره رفلکس مکیدن و بلع مناسبی دارد، کمک به شیر خوردن و دریافت آغوز اهمیت زیادی دارد. اما در بره‌ای که به‌شدت سرد است یا نمی‌تواند ببلعد، نباید بدون آموزش و ارزیابی مناسب اقدام به تغذیه اجباری کرد.

به یاد داشته باشید که ضعف بره یک علامت است، نه یک بیماری مشخص. اگر با گرم کردن و تأمین آغوز وضعیت بره بهتر نشد، باید احتمال زایمان سخت، عفونت، آسیب، افت شدید قند خون یا سایر مشکلات بررسی شود.

در نهایت، بهترین راه برای کاهش تلفات بره‌های ضعیف، ترکیبی از تغذیه مناسب میش، مدیریت صحیح زایش، محیط گرم و خشک، دریافت سریع آغوز و پایش دقیق بره در ساعات اول زندگی است.