به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ حال نشخوار کردن بوده است. نشخوار یکی از مهمترین ویژگیهای گوسفندان و سایر حیوانات نشخوارکننده است و نقش اساسی در هضم علوفه و استفاده از مواد مغذی موجود در گیاهان دارد.
گوسفندان بخش قابلتوجهی از غذای خود را از علوفه، یونجه و سایر مواد گیاهی پرفیبر دریافت میکنند. هضم بخشهایی مانند سلولز و همیسلولز برای بسیاری از حیوانات دشوار است؛ اما گوسفند به کمک دستگاه گوارش تخصصیافته و جمعیت بزرگی از میکروارگانیسمهای موجود در شکمبه میتواند از این منابع غذایی استفاده کند.
در واقع، نشخوار به گوسفند کمک میکند غذایی را که ابتدا نسبتاً سریع بلعیده است، دوباره به دهان برگرداند، آن را بهتر بجود، با بزاق مخلوط کند و برای ادامه فرایند هضم آماده سازد.
نشخوار چیست؟
نشخوار فرایندی است که طی آن گوسفند بخشی از غذای نسبتاً هضمنشده موجود در شکمبه و نگاری را دوباره به دهان بازمیگرداند، آن را بهخوبی میجود، با بزاق مخلوط میکند و سپس دوباره میبلعد.
این فرایند را میتوان به چهار مرحله اصلی تقسیم کرد:
- بلع سریع غذا
- برگرداندن بخشی از غذا به دهان
- جویدن دوباره و مخلوط شدن با بزاق
- بلع مجدد و ادامه مسیر گوارش
بنابراین نشخوار به معنای «خوردن دوباره غذای کاملاً هضمشده» نیست؛ بلکه گوسفند بخشی از محتویات دستگاه گوارش را برای جویدن مجدد به دهان بازمیگرداند.
چرا گوسفند غذای خود را دوباره میجود؟
پاسخ اصلی را باید در نوع غذای گوسفند جستوجو کرد.
علف و علوفه حاوی مقدار زیادی فیبر هستند و ذرات نسبتاً درشتی دارند. گوسفند هنگام چرا میتواند در مدت کوتاهی مقدار زیادی علوفه جمعآوری و ببلعد. در این مرحله لازم نیست همه غذا کاملاً خرد شود.
غذا پس از ورود به بخشهای ابتدایی معده، بهخصوص شکمبه و نگاری، تحت تأثیر حرکات دستگاه گوارش و فعالیت میکروارگانیسمها قرار میگیرد. سپس ذرات بزرگتر میتوانند برای جویدن مجدد به دهان بازگردانده شوند.
جویدن دوباره باعث کوچکتر شدن ذرات علوفه میشود و دسترسی میکروبهای شکمبه به بخشهای مختلف ماده گیاهی را افزایش میدهد. در نتیجه، هضم و تخمیر مواد فیبری آسانتر میشود.
گوسفند چگونه نشخوار میکند؟
فرایند نشخوار کمی پیچیدهتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد.
۱. گوسفند غذا را میخورد
گوسفند هنگام چرا یا خوردن علوفه، مقدار زیادی ماده گیاهی را وارد دهان میکند. در این مرحله غذا ممکن است به اندازه کافی جویده نشود و نسبتاً سریع بلعیده شود.
این ویژگی به گوسفند اجازه میدهد زمان بیشتری را به جمعآوری غذا اختصاص دهد و جویدن دقیقتر را به مرحله بعد موکول کند.
۲. غذا وارد شکمبه و نگاری میشود
پس از بلع، غذا از طریق مری وارد بخشهای ابتدایی معده میشود. شکمبه و نگاری از نظر عملکردی ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند و محل مهمی برای تخمیر غذا هستند.
در این قسمت، میلیونها میکروارگانیسم به تجزیه مواد گیاهی کمک میکنند.
۳. بخشی از غذا دوباره به دهان برمیگردد
ذرات بزرگتر میتوانند در اثر حرکات هماهنگ دستگاه گوارش به سمت مری هدایت شوند و سپس به دهان بازگردند.
این ماده برگشتدادهشده همان چیزی است که اصطلاحاً به آن لقمه نشخوار یا «cud» گفته میشود.
۴. گوسفند غذا را دوباره میجود
در این مرحله گوسفند غذای برگشتدادهشده را مدت بیشتری میجود. این جویدن مجدد، ذرات علوفه را کوچکتر کرده و آن را برای ادامه هضم آماده میکند.
۵. بزاق بیشتری تولید میشود
همزمان با جویدن، مقدار زیادی بزاق ترشح میشود. بزاق فقط برای مرطوب کردن غذا نیست؛ مواد موجود در بزاق به تنظیم و پایدار نگه داشتن محیط شکمبه نیز کمک میکنند.
افزایش جریان بزاق هنگام جویدن یکی از عوامل مهم حفظ شرایط مناسب برای فعالیت میکروارگانیسمهای شکمبه است.
۶. غذا دوباره بلعیده میشود
پس از جویدن کافی، گوسفند لقمه را دوباره میبلعد. این بار ذرات کوچکتر و آمادهتر برای ادامه مسیر گوارش هستند.
گوسفند چند معده دارد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که گفته میشود گوسفند چهار معده جداگانه دارد.
از نظر علمی، گوسفند یک معده دارد که به چهار بخش تخصصیافته تقسیم شده است:
جدول
این چهار بخش با همکاری یکدیگر امکان استفاده مؤثر گوسفند از علوفه و خوراکهای پرفیبر را فراهم میکنند. شیردان بهعنوان «معده حقیقی» شناخته میشود، در حالی که شکمبه، نگاری و هزارلا بخشهای پیشمعدهای دستگاه گوارش هستند.
نقش شکمبه در نشخوار گوسفند چیست؟
شکمبه گوسفند مهمترین بخش دستگاه گوارش در ارتباط با تخمیر علوفه است.
شکمبه را میتوان یک محفظه بزرگ تخمیر در نظر گرفت که محیط مناسبی برای فعالیت انواع میکروارگانیسمها فراهم میکند. باکتریها و تکیاختههای موجود در آن به تجزیه مواد گیاهی کمک میکنند و محصولات حاصل از تخمیر، از جمله اسیدهای چرب فرار، در تأمین انرژی حیوان نقش دارند.
نکته مهم این است که گوسفند بهتنهایی آنزیم کافی برای تجزیه کامل بخشهای فیبری گیاه مانند سلولز ندارد. اینجاست که میکروارگانیسمهای شکمبه اهمیت پیدا میکنند.
به بیان ساده:
علوفه → شکمبه → فعالیت میکروبها → تخمیر فیبر → تولید مواد قابل استفاده برای گوسفند
نشخوار با خرد کردن بیشتر علوفه و افزایش تماس آن با میکروارگانیسمها، به کارآمدتر شدن این سیستم کمک میکند.
چرا بز و گاو هم نشخوار میکنند؟
نشخوار ویژگی اختصاصی گوسفند نیست. گوسفند، بز و گاو همگی در گروه نشخوارکنندگان قرار دارند.
این حیوانات دستگاه گوارش تخصصیافتهای دارند که به آنها اجازه میدهد از مواد گیاهی پرفیبر استفاده کنند. گوزنها و برخی دیگر از پستانداران گیاهخوار نیز در همین گروه قرار میگیرند.
تفاوت در نوع و مقدار خوراک مصرفی باعث میشود الگوی تغذیه و نشخوار در گونهها و حتی در شرایط مختلف نگهداری متفاوت باشد.
نشخوار چه فوایدی برای گوسفند دارد؟
نشخوار فقط یک عادت رفتاری نیست، بلکه بخش مهمی از فرایند گوارش گوسفند محسوب میشود.
۱. کاهش اندازه ذرات علوفه
یکی از مهمترین نتایج نشخوار، خرد شدن بیشتر ذرات خوراک است. هرچه اندازه ذرات مناسبتر شود، سطح بیشتری برای فعالیت میکروارگانیسمهای شکمبه در دسترس قرار میگیرد.
۲. کمک به هضم فیبر
گوسفند به کمک میکروبهای شکمبه میتواند از فیبر موجود در علوفه استفاده کند. نشخوار با کاهش اندازه ذرات، شرایط را برای تخمیر میکروبی بهتر فراهم میکند.
۳. افزایش تولید بزاق
جویدن مجدد باعث افزایش ترشح بزاق میشود. بزاق به ایجاد محیط مناسب برای فعالیت میکروبهای شکمبه کمک کرده و در کنترل شرایط اسیدی ـ بازی شکمبه نقش دارد.
۴. کمک به عبور بهتر خوراک از دستگاه گوارش
ذراتی که به اندازه مناسب خرد شدهاند، راحتتر میتوانند از بخشهای مختلف دستگاه گوارش عبور کنند.
۵. استفاده بهتر از علوفه
در نهایت، مجموعه این فرایندها به گوسفند اجازه میدهد از منابعی مانند علف، یونجه و سایر خوراکهای فیبردار استفاده مؤثرتری داشته باشد.
گوسفند چه مدت در روز نشخوار میکند؟
مدت نشخوار به عواملی مانند نوع خوراک، مقدار فیبر جیره، وضعیت سلامتی، شرایط محیطی و مدیریت تغذیه بستگی دارد.
منابع ترویجی دامپروری برای نشخوارکنندگان معمولاً چندین ساعت نشخوار در طول روز را گزارش میکنند؛ برای گوسفند و بز نیز در شرایط مناسب میتواند به چندین ساعت در روز و در برخی منابع تا حدود ۸ ساعت برسد.
بنابراین اگر گوسفندی را دیدید که در حالت استراحت آرام نشسته یا دراز کشیده و مرتب فک خود را حرکت میدهد، این رفتار میتواند نشانه طبیعی نشخوار باشد.
آیا نشخوار گوسفند نشانه سلامت است؟
نشخوار منظم میتواند یکی از نشانههای مناسب بودن فعالیت دستگاه گوارش گوسفند باشد.
البته نباید فقط بر اساس مشاهده نشخوار درباره سلامت حیوان قضاوت کرد. وضعیت اشتها، فعالیت، مدفوع، تنفس، رفتار، وضعیت بدنی و سایر علائم نیز باید در نظر گرفته شوند.
با این حال، کاهش محسوس نشخوار در یک گوسفند که معمولاً نشخوار میکند، میتواند هشداری باشد که نیاز به بررسی شرایط تغذیهای یا وضعیت سلامتی حیوان وجود دارد.
چرا نوع خوراک روی نشخوار گوسفند تأثیر دارد؟
یکی از عوامل بسیار مهم، میزان فیبر جیره است.
خوراکهای علوفهای ساختار فیزیکی متفاوتی با بسیاری از خوراکهای متراکم و دانهای دارند. مصرف علوفه و وجود فیبر مؤثر، فعالیت جویدن و نشخوار را تحریک میکند.
در مقابل، وقتی جیره به سمت خوراکهای متراکم و دانهای میرود، در صورت کاهش مناسب فیبر، زمان نشخوار میتواند کمتر شود. همچنین تغییر ناگهانی جیره میتواند تعادل طبیعی میکروارگانیسمهای شکمبه را مختل کند؛ به همین دلیل تغییرات جیره باید بهصورت تدریجی انجام شوند.
این موضوع در مدیریت تغذیه گوسفند اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سلامت شکمبه ارتباط مستقیمی با استفاده مناسب از خوراک دارد.
اگر گوسفند نشخوار نکند چه؟
نشخوار نکردن یا کاهش قابلتوجه و غیرعادی نشخوار را نباید نادیده گرفت؛ بهخصوص اگر همراه با کاهش اشتها، بیحالی، تغییر مدفوع، نفخ یا سایر تغییرات رفتاری باشد.
علت کاهش نشخوار میتواند بسیار متنوع باشد و تنها با مشاهده این علامت نمیتوان یک بیماری مشخص را تشخیص داد. مشکلات تغذیهای، تغییرات ناگهانی خوراک، اختلالات گوارشی، استرس و برخی بیماریها میتوانند بر رفتار تغذیهای و نشخوار اثر بگذارند.
در چنین شرایطی بررسی جیره، دسترسی به آب، وضعیت محیط نگهداری و در صورت تداوم علائم، معاینه توسط دامپزشک اهمیت دارد.
آیا برهها هم نشخوار میکنند؟
بره تازه متولدشده مانند یک گوسفند بالغ، سیستم نشخوار کاملاً فعال ندارد. دستگاه گوارش بره در زمان تولد برای دریافت شیر سازگار است و با رشد حیوان و شروع مصرف خوراک جامد، بخشهای مختلف دستگاه گوارش بهتدریج رشد و فعالتر میشوند.
با افزایش مصرف خوراک جامد، فعالیت شکمبه و جمعیت میکروبی آن توسعه پیدا میکند و حیوان بهتدریج توانایی نشخوار مؤثر را به دست میآورد.
بنابراین نشخوار کردن بره به مرحله رشد و تکامل دستگاه گوارش آن وابسته است و نباید انتظار داشت بره تازهمتولدشده مانند گوسفند بالغ نشخوار کند.
ارتباط نشخوار با تغذیه صحیح گوسفند
یکی از نکات مهم در پرورش گوسفند این است که نشخوار را نباید یک رفتار جدا از تغذیه در نظر گرفت.
جیره غذایی باید به شکلی تنظیم شود که نیازهای حیوان را تأمین کرده و شرایط مناسب شکمبه را حفظ کند. علوفه مناسب، فیبر کافی، آب سالم و تغییر تدریجی جیره از عوامل مهم مدیریت تغذیه هستند. دانشگاه ایالتی اورگن نیز تأکید میکند که تغییر جیره در گوسفند و بز باید بهتدریج انجام شود تا حیوان و میکروارگانیسمهای شکمبه فرصت سازگاری داشته باشند.
به همین دلیل، کاهش ناگهانی علوفه و جایگزینی سریع آن با خوراکهای متراکم، تصمیمی نیست که بدون توجه به شرایط گله انجام شود.
چرا گوسفندان هنگام استراحت بیشتر نشخوار میکنند؟
نشخوار به فعالیت آرام و متمرکز نیاز دارد. به همین دلیل گوسفند معمولاً در زمانهایی که در حال چرا، حرکت یا واکنش به محیط نیست، فرصت بیشتری برای نشخوار دارد.
منابع دانشگاهی نیز اشاره میکنند که نشخوار معمولاً در زمان آرامش و استراحت حیوان مشاهده میشود.
بنابراین مشاهده چند گوسفند که پس از چرا در محلی آرام نشسته یا دراز کشیدهاند و در حال جویدن هستند، رفتاری کاملاً طبیعی است.
تفاوت نشخوار با جویدن معمولی چیست؟
در جویدن معمولی، گوسفند غذایی را که تازه در دهان دارد خرد میکند.
اما در نشخوار، حیوان ابتدا غذا را بلعیده، سپس بخشی از آن را دوباره به دهان برمیگرداند و برای بار دوم میجود.
پس تفاوت اصلی در این است که در نشخوار، غذا یک بار دیگر از دستگاه گوارش به دهان بازمیگردد و مجدداً جویده میشود.
جمعبندی؛ چرا گوسفندان نشخوار میکنند؟
گوسفندان نشخوار میکنند چون رژیم غذایی آنها عمدتاً شامل مواد گیاهی پرفیبر است و برای استفاده مؤثر از این خوراک، به یک دستگاه گوارش تخصصیافته و فعالیت میکروارگانیسمهای شکمبه وابسته هستند.
در فرایند نشخوار، گوسفند بخشی از غذای بلعیدهشده را دوباره به دهان بازمیگرداند، آن را بیشتر میجود و با بزاق مخلوط میکند. این کار اندازه ذرات علوفه را کاهش داده، به فعالیت میکروبی شکمبه کمک میکند و شرایط مناسبتری برای ادامه هضم فراهم میسازد.
بنابراین نشخوار گوسفند یک رفتار کاملاً طبیعی و یکی از پایههای اصلی هضم علوفه در این حیوان است. اگر گوسفندی که معمولاً نشخوار میکند به شکل محسوسی نشخوار خود را کاهش دهد، بهویژه اگر این تغییر با علائم دیگری همراه باشد، بهتر است وضعیت تغذیه و سلامت آن بررسی شود.
نکته مهم برای دامداران
برای حفظ عملکرد مناسب شکمبه، تنها مقدار خوراک مهم نیست؛ نوع خوراک، میزان فیبر، کیفیت علوفه، دسترسی به آب و نحوه تغییر جیره نیز اهمیت دارند. حفظ سلامت شکمبه، پایه مهمی برای تغذیه، رشد، تولیدمثل و عملکرد مناسب گوسفند است.