دیدن اینکه جوجه در پایان دوره جوجهکشی پوسته تخم را شکسته اما نمیتواند از آن خارج شود، یکی از نگرانکنندهترین اتفاقات برای پرورشدهندگان طیور است. بسیاری از افراد در چنین شرایطی تصور میکنند باید فوراً پوسته را بشکنند و جوجه را بیرون بیاورند؛ اما این کار همیشه درست نیست و حتی ممکن است به جوجهای که هنوز آماده خروج نیست آسیب وارد کند.
اگر جوجه از تخم، ابتدا باید زمان جوجهکشی، وضعیت تخم، دما، رطوبت و تهویه دستگاه بررسی شود. در تخمهای مرغ، دوره طبیعی جوجهکشی معمولاً حدود ۲۱ روز است، اما چند ساعت اختلاف با این زمان لزوماً به معنی مشکل نیست. از طرف دیگر، اگر جوجه پوسته را سوراخ کرده ولی برای مدت طولانی پیشرفتی در فرایند هچ دیده نمیشود، باید شرایط دستگاه جوجهکشی بررسی شود.
در این مطلب از ماکی دام بررسی میکنیم که چرا جوجه از تخم بیرون نمیآید، جوجه در تخم گیر کرده چه معنایی دارد، چه زمانی باید صبر کرد و چه زمانی احتمال وجود مشکل بیشتر است.
جوجه چند روزه از تخم بیرون میآید؟
در شرایط استاندارد، تخم مرغ حدود ۲۱ روز برای تبدیل شدن به جوجه زمان نیاز دارد. در روزهای پایانی، جوجه ابتدا وضعیت خود را داخل تخم تنظیم میکند، به کیسه هوایی دسترسی پیدا میکند و سپس فرایند نوکزدن به پوسته را آغاز میکند.
بنابراین، مشاهده اولین سوراخ در پوسته به این معنی نیست که جوجه باید بلافاصله از تخم خارج شود. هچ شدن میتواند یک فرایند تدریجی باشد و جوجه برای کامل کردن آن به زمان نیاز دارد.
در دستگاههای جوجهکشی با جریان هوای اجباری، دمای رایج حدود ۱۰۰ درجه فارنهایت، یعنی تقریباً ۳۷.۸ درجه سانتیگراد، است. در دستگاههای بدون فن، دمای توصیهشده در محل مناسب اندازهگیری معمولاً بالاتر است و حدود ۱۰۲ درجه فارنهایت، یعنی نزدیک به ۳۸.۹ درجه سانتیگراد، در نظر گرفته میشود.
بنابراین نباید فقط بر اساس عدد «روز ۲۱» تصمیم گرفت که تخم حتماً خراب شده است.
اگر جوجه از تخم بیرون نیامد، اول چه کار کنیم؟
مهمترین توصیه این است که عجله نکنید.
اگر جوجه پوسته را سوراخ کرده و هنوز زنده است، ممکن است در حال استراحت و ادامه فرایند هچ باشد. جوجه برای خروج از تخم انرژی زیادی مصرف میکند و ممکن است در فاصله بین مراحل مختلف هچ، مدتی فعالیت کمتری داشته باشد.
در این شرایط:
- دمای دستگاه را بررسی کنید.
- رطوبت را بررسی کنید.
- از باز و بسته کردن مکرر دستگاه خودداری کنید.
- تهویه دستگاه را مسدود نکنید.
- تخم را بیدلیل جابهجا نکنید.
- برای شکستن پوسته عجله نکنید.
در روزهای پایانی جوجهکشی، تهویه اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند، زیرا جنین در حال رشد به اکسیژن بیشتری نیاز دارد. کاهش تهویه برای بالا بردن رطوبت میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و حتی باعث خفگی جنین شود.
چرا جوجه از تخم بیرون نمیآید؟
بیرون نیامدن جوجه از تخم میتواند دلایل مختلفی داشته باشد، اما دما، رطوبت و تهویه از مهمترین عوامل قابل کنترل هستند.
۱. رطوبت دستگاه جوجهکشی کم بوده است
یکی از شایعترین دلایل گیر کردن جوجه هنگام هچ، رطوبت نامناسب، بهخصوص رطوبت پایین در روزهای پایانی است.
جوجه هنگام خروج از تخم باید بتواند غشاهای داخلی پوسته را پاره کند. اگر این غشاها بیش از حد خشک شوند، ممکن است به بدن جوجه بچسبند و حرکت طبیعی او را محدود کنند.
در چنین شرایطی ممکن است مشاهده شود که جوجه پوسته را سوراخ کرده، اما دیگر پیشرفت نمیکند.
منابع تخصصی جوجهکشی توصیه میکنند رطوبت در سه روز پایانی افزایش پیدا کند؛ برای بسیاری از تخمهای مرغ، رطوبت نسبی حدود ۶۵ درصد یا بیشتر در این مرحله مطرح میشود.
۲. رطوبت در طول دوره جوجهکشی بیش از حد بوده است
بالا بودن رطوبت هم میتواند مشکلساز شود.
تخم در طول دوره جوجهکشی باید مقدار مشخصی از آب خود را از طریق تبخیر از دست بدهد. اگر رطوبت برای مدت طولانی بیش از حد بالا باشد، کاهش وزن تخم و رشد طبیعی فضای هوایی آن دچار اختلال میشود.
بنابراین تصور «هرچه رطوبت بیشتر باشد، جوجه راحتتر بیرون میآید» اشتباه است.
رطوبت باید متناسب با مرحله جوجهکشی تنظیم شود، نه اینکه صرفاً برای نجات جوجه بهطور بیحساب افزایش پیدا کند.
۳. تهویه دستگاه کافی نبوده است
گاهی پرورشدهنده برای افزایش رطوبت، منافذ تهویه دستگاه را میبندد. این کار یکی از اشتباهات مهم هنگام هچ است.
جنین از طریق منافذ پوسته با محیط تبادل گاز دارد. هرچه به زمان هچ نزدیکتر میشویم، نیاز جوجه به اکسیژن افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، در روزهای پایانی باید تهویه مناسب حفظ شود.
برای افزایش رطوبت، نباید تهویه ضروری دستگاه را ببندید. منابع تخصصی نیز تأکید میکنند که کاهش تهویه هنگام هچ میتواند باعث کمبود اکسیژن شود.
۴. دمای دستگاه مناسب نبوده است
دمای نامناسب یکی دیگر از دلایل کاهش درصد هچ است.
دمای پایین برای مدت طولانی میتواند رشد جنین را کند کرده و زمان جوجهکشی را افزایش دهد. در مقابل، دمای بالا خطرناکتر است و میتواند باعث مرگ جنین یا بروز ناهنجاریهای رشدی شود.
به همین دلیل، اگر چند تخم با تأخیر هچ میشوند، بهتر است علاوه بر خود تخمها، دقت دماسنج و عملکرد ترموستات دستگاه نیز بررسی شود.
۵. جوجه در وضعیت نامناسب قرار گرفته است
گاهی مشکل به نحوه قرار گرفتن جنین در داخل تخم مربوط میشود. اگر جوجه نتواند در موقعیت مناسب قرار بگیرد، ممکن است نتواند بهدرستی پوسته را سوراخ کند یا فرایند خروج را کامل کند.
قرار دادن صحیح تخمها و چرخاندن آنها در بخش مناسب دوره جوجهکشی، از عوامل مؤثر بر موفقیت هچ هستند. در سه روز پایانی، چرخاندن تخمها متوقف میشود تا جوجه بتواند برای خروج در وضعیت مناسب قرار بگیرد.
آیا باید به جوجه برای بیرون آمدن از تخم کمک کنیم؟
این یکی از مهمترین سؤالات درباره جوجه گیر کرده در تخم است.
پاسخ کوتاه این است: نباید صرفاً به دلیل تأخیر در خروج، بلافاصله پوسته را جدا کرد.
اگر جوجه هنوز در حال هچ طبیعی است، دخالت زودهنگام میتواند روند طبیعی خروج را مختل کند. همچنین ممکن است جوجه هنوز جذب کامل محتویات تخم را انجام نداده باشد.
بهخصوص اگر رگهای خونی فعال یا بافتهای مرطوب و متصل به جوجه دیده شوند، دستکاری تخم میتواند خطر آسیب و خونریزی ایجاد کند.
بنابراین، پیش از هر اقدامی باید شرایط دستگاه و مرحله هچ مشخص شود. اگر وضعیت جوجه غیرطبیعی به نظر میرسد یا جوجه مدت زیادی بدون پیشرفت باقی مانده است، بهتر است از دامپزشک یا فرد باتجربه در جوجهکشی کمک گرفته شود.
چه زمانی احتمال دارد جوجه واقعاً در تخم گیر کرده باشد؟
اگر جوجه فقط یک سوراخ کوچک ایجاد کرده و هنوز مدت زیادی از شروع هچ نگذشته است، معمولاً نباید فوراً تصور کرد که گیر کرده است.
اما اگر:
- جوجه مدت طولانی هیچ پیشرفتی در شکستن پوسته ندارد؛
- غشای داخلی تخم خشک و جمعشده به نظر میرسد؛
- جوجه توان حرکت طبیعی ندارد؛
- شرایط رطوبت و تهویه دستگاه مناسب نبوده است؛
- چند جوجه دیگر نیز همزمان با مشکل هچ مواجه شدهاند؛
- باید احتمال وجود مشکل در شرایط جوجهکشی را جدیتر بررسی کرد.
خشک شدن غشای داخلی یکی از نشانههایی است که میتواند با رطوبت پایین در مرحله هچ ارتباط داشته باشد. این غشا در صورت خشک شدن ممکن است به جوجه بچسبد و مانع حرکت و خروج آن شود.
جدول علت بیرون نیامدن جوجه از تخم
|
مشکل مشاهدهشده |
علت احتمالی |
اقدام مناسب |
|
جوجه دیر هچ میشود |
دمای پایین یا نوسان دما |
بررسی دما، دماسنج و ترموستات دستگاه |
|
جوجه پوسته را شکسته ولی بیرون نمیآید |
رطوبت پایین در مرحله هچ |
بررسی و اصلاح رطوبت مطابق دستورالعمل دستگاه |
|
غشای تخم خشک و چسبنده است |
کاهش رطوبت هنگام هچ |
حفظ رطوبت مناسب و جلوگیری از باز کردن مکرر دستگاه |
|
تعداد زیادی جوجه در تخم میمیرند |
تهویه نامناسب، دما یا رطوبت نامناسب |
بررسی کامل شرایط دستگاه |
|
جوجه به پوسته چسبیده است |
خشک شدن غشا در اثر رطوبت پایین |
از دستکاری عجولانه خودداری و شرایط هچ را بررسی کنید |
|
هچ بسیار زودتر از موعد انجام میشود |
احتمال دمای بالای دستگاه |
بررسی دمای واقعی در محل تخمها |
|
هچ بسیار دیر انجام میشود |
احتمال دمای پایین یا نوسان دما |
بررسی دما و عملکرد دستگاه |
در سه روز آخر جوجهکشی چه نکاتی مهم است؟
سه روز پایانی، مرحله بسیار حساسی در جوجهکشی است. در این زمان باید شرایط دستگاه تا حد امکان پایدار باشد.
در یک برنامه معمول جوجهکشی مرغ، تا روز هجدهم تخمها چرخانده میشوند و پس از آن چرخاندن متوقف میشود. همچنین رطوبت در سه روز پایانی افزایش پیدا میکند. منابع تخصصی برای این مرحله حداقل حدود ۶۵ درصد رطوبت نسبی را مطرح کردهاند، هرچند تنظیم دقیق باید بر اساس نوع دستگاه، شرایط محیط و دستورالعمل سازنده انجام شود.
در این مرحله:
دستگاه را بیدلیل باز نکنید.
باز کردن دستگاه میتواند باعث خروج رطوبت شود و در صورتی که غشای تخم در حال خشک شدن باشد، شرایط را برای جوجه سختتر کند. منابع جوجهکشی نیز توصیه میکنند در سه روز پایانی تا حد امکان دستگاه باز نشود.
آیا بالا بردن ناگهانی رطوبت مشکل را حل میکند؟
نه همیشه.
اگر مشکل از کمبود رطوبت باشد، اصلاح شرایط میتواند به حفظ رطوبت غشاها کمک کند؛ اما افزایش شدید و بیحساب رطوبت راهحل مطمئنی نیست.
همانطور که رطوبت کم میتواند باعث خشک شدن غشا و گیر کردن جوجه شود، رطوبت بیش از حد در دوره جوجهکشی نیز میتواند میزان طبیعی از دست رفتن آب تخم را مختل کند.
بنابراین بهتر است به جای تصمیمگیری بر اساس ظاهر تخم، از رطوبتسنج دقیق و دستورالعمل دستگاه استفاده شود. بررسی اندازه کیسه هوایی در زمان کندلینگ نیز میتواند اطلاعاتی درباره میزان از دست رفتن رطوبت تخم ارائه دهد.
اگر جوجه از تخم بیرون نیامد، تخم را باز کنیم؟
بهطور کلی، باز کردن دستی تخم نباید اولین اقدام باشد.
هچ یک فرایند طبیعی است و جوجه باید بخش زیادی از مسیر خروج را خودش انجام دهد. اگر بدون بررسی وضعیت جنین و رگهای خونی، پوسته دستکاری شود، احتمال آسیب به جوجه وجود دارد.
از طرف دیگر، اگر مشکل ناشی از رطوبت، دما یا تهویه باشد، شکستن پوسته مشکل اصلی را برطرف نمیکند و ممکن است شرایط را بدتر کند.
اگر جوجه واقعاً در تخم گیر کرده و وضعیت آن غیرطبیعی است، بهتر است فرد باتجربه یا دامپزشک شرایط را بررسی کند، بهخصوص زمانی که نشانههایی از آسیب، خونریزی یا ضعف شدید وجود دارد.
چرا بعضی تخمها در روز ۲۱ هچ نمیشوند؟
رسیدن به روز ۲۱ یک زمان تقریبی است، نه یک ساعت دقیق برای خروج همه جوجهها.
اگر دمای دستگاه در بخشی از دوره کمتر از مقدار مناسب بوده باشد، رشد جنین ممکن است کند شده و هچ با تأخیر انجام شود. برعکس، دمای بالاتر از حد مناسب میتواند باعث هچ زودتر و کاهش کیفیت جوجهها شود.
همچنین کیفیت تخم، سن و وضعیت گله مادر، شرایط نگهداری تخم پیش از جوجهکشی، چرخاندن مناسب تخمها و شرایط دستگاه همگی میتوانند بر نتیجه نهایی تأثیر داشته باشند.
بنابراین اگر در روز ۲۱ هنوز جوجهای بیرون نیامده، بهتر است به جای دور ریختن فوری تخمها، شرایط جوجهکشی و وضعیت جنینها بررسی شود.
اگر چند جوجه همزمان بیرون نیامدند چه کنیم؟
اگر فقط یک تخم مشکل دارد، احتمال دارد مسئله به همان تخم یا وضعیت جنین مربوط باشد.
اما اگر تعداد زیادی از تخمها هچ نشدهاند یا چند جوجه همزمان در پوسته گیر کردهاند، احتمال وجود مشکل در شرایط جوجهکشی بیشتر است.
در این حالت موارد زیر را بررسی کنید:
1- دمای واقعی دستگاه؛
2- دقت دماسنج؛
3- عملکرد ترموستات؛
4- میزان رطوبت؛
5- تهویه و باز بودن منافذ هوا؛
6- نحوه چرخاندن تخمها در ۱۸ روز اول؛
7- کیفیت و مدت نگهداری تخمها پیش از ورود به دستگاه؛
8- سلامت گله مادر؛
9- بهداشت دستگاه جوجهکشی.
مشکلات مربوط به دما، رطوبت، تهویه و چرخش تخمها از عوامل شناختهشده کاهش درصد هچ هستند.
چگونه از گیر کردن جوجه در تخم جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از مشکل هچ بسیار آسانتر از تلاش برای نجات جوجه در آخرین مرحله است.
برای افزایش شانس جوجهکشی موفق:
دما را ثابت نگه دارید
فقط تنظیم عدد دما کافی نیست؛ باید از صحت دماسنج نیز مطمئن باشید. دمای بیش از حد بالا میتواند به جنین آسیب جدی وارد کند و دمای پایین نیز ممکن است رشد را کند کند.
رطوبت را در طول دوره کنترل کنید
رطوبت باید متناسب با مرحله جوجهکشی تنظیم شود. در روزهای پایانی معمولاً رطوبت افزایش مییابد تا غشاهای داخلی پوسته خشک نشوند.
تهویه را مسدود نکنید
افزایش رطوبت نباید با بستن کامل منافذ تهویه انجام شود. جوجه در حال هچ به اکسیژن کافی نیاز دارد و تهویه نامناسب میتواند یکی از دلایل مرگ جنین در پوسته باشد.
در روزهای پایانی دستگاه را بیدلیل باز نکنید
باز کردن مکرر دستگاه میتواند رطوبت را کاهش دهد. این مسئله بهخصوص زمانی اهمیت دارد که جوجهها وارد مرحله شکستن پوسته شدهاند.
تخمها را تا زمان مناسب بچرخانید
چرخاندن تخمها در بخش مناسب دوره به رشد طبیعی جنین کمک میکند، اما در سه روز پایانی جوجهکشی مرغ باید متوقف شود تا جوجه برای هچ در موقعیت مناسب قرار بگیرد.
جمعبندی؛ وقتی جوجه از تخم بیرون نمیآید چه کنیم؟
اگر جوجه از تخم بیرون نیامد، اولین کار شکستن پوسته نیست؛ بلکه بررسی شرایط جوجهکشی است.
در بسیاری از موارد، مشکل به عواملی مانند رطوبت نامناسب، دمای نامناسب، تهویه ناکافی، چرخش نادرست تخم یا شرایط نامناسب نگهداری تخم پیش از جوجهکشی مربوط میشود.
اگر جوجه پوسته را شکسته اما هنوز خارج نشده است، کمی صبر و حفظ شرایط مناسب دستگاه میتواند از دخالت غیرضروری جلوگیری کند. رطوبت پایین در زمان هچ ممکن است باعث خشک شدن غشا و چسبیدن آن به جوجه شود، در حالی که بستن منافذ تهویه برای بالا بردن رطوبت نیز میتواند اکسیژنرسانی را مختل کند.
بنابراین برای داشتن جوجههای سالم، باید از همان ابتدای جوجهکشی روی دما، رطوبت، تهویه، چرخاندن تخمها و کیفیت تخم نطفهدار کنترل دقیقی داشت. اگر جوجه پس از گذشت زمان قابلتوجه همچنان در تخم گیر کرده یا نشانهای از مشکل جدی دیده میشود، بررسی توسط فرد متخصص یا دامپزشک گزینه ایمنتری از دستکاری خودسرانه تخم است.