چرا بزهای نر بوی تندی می دهند؟ علت بوی بد بز نر در فصل جفت گیری چیست؟

به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ بوی تند و گاهی زننده بزهای نر یکی از ویژگی‌هایی است که تقریباً هر فردی پس از نزدیک شدن به یک بز نر بالغ آن را تجربه می‌کند. این بو به‌خصوص در فصل جفت‌گیری شدت بیشتری پیدا می‌کند و ممکن است حتی از فاصله نسبتاً دور نیز احساس شود. اما چرا بزهای نر چنین بویی دارند؟ آیا این بو فقط به دلیل ادرار کردن روی بدن است یا غدد خاصی در بدن بز مسئول تولید آن هستند؟

واقعیت این است که بوی مخصوص بز نر ارتباط مستقیمی با فعالیت هورمون‌های جنسی، غدد ترشح‌کننده مواد معطر و رفتارهای تولیدمثلی این حیوان دارد. این بو بخشی از سازوکار طبیعی ارتباط بین بزهای نر و ماده است و به نر کمک می‌کند وضعیت تولیدمثلی خود را به ماده‌ها منتقل کند. در ادامه، علت ایجاد این بو، نقش هورمون تستوسترون، رفتارهای بز نر در فصل جفت‌گیری و روش‌های مدیریت آن را بررسی می‌کنیم.

علت اصلی بوی تند بزهای نر چیست؟

مهم‌ترین علت بوی تند بزهای نر، فعالیت غدد پوستی ویژه‌ای است که در ناحیه سر و نزدیک پایه شاخ‌ها قرار دارند. این غدد که به نام غدد شاخی یا غدد بویایی ناحیه شاخ (Cornual Glands) شناخته می‌شوند، مواد چربی و ترکیبات معطری ترشح می‌کنند که بوی مشخص و نسبتاً تند بز نر را به وجود می‌آورند.

این غدد در بزهای ماده نیز وجود دارند، اما فعالیت آن‌ها به اندازه بزهای نر بالغ نیست. در بز نر، به‌ویژه زمانی که حیوان از نظر جنسی فعال است، ترشح این غدد افزایش پیدا می‌کند و بوی مشخص آن بسیار محسوس‌تر می‌شود.

علاوه بر غدد شاخی، غدد پوستی دیگری نیز در نواحی مختلف بدن بز وجود دارند که ممکن است در تولید و انتشار ترکیبات بویایی نقش داشته باشند. بااین‌حال، مطالعات کالبدشناسی غدد پوستی بز نشان داده‌اند که ناحیه غدد شاخی یکی از مهم‌ترین محل‌های ایجاد بوی اختصاصی بز نر است.

بنابراین، برخلاف تصور رایج، بوی بز نر فقط ناشی از کثیفی بدن یا تجمع ادرار روی موهای حیوان نیست؛ بلکه بخش مهمی از آن منشأ طبیعی و هورمونی دارد.

نقش هورمون تستوسترون در بوی بز نر

هورمون تستوسترون مهم‌ترین عامل تنظیم‌کننده فعالیت جنسی در بزهای نر است. این هورمون علاوه بر تأثیر بر تولید اسپرم، رفتارهای جفت‌گیری، میل جنسی و ویژگی‌های ثانویه جنسی، در افزایش فعالیت برخی غدد پوستی نیز نقش دارد.

با افزایش فعالیت تولیدمثلی بز نر، سطح فعالیت هورمونی و ترشح ترکیبات بویایی بیشتر می‌شود. در نتیجه، غدد شاخی و برخی غدد چربی پوست فعال‌تر شده و بوی بدن حیوان شدت پیدا می‌کند.

این ارتباط هورمونی توضیح می‌دهد که چرا:

بزهای نر بالغ معمولاً بوی بیشتری نسبت به بزغاله‌های نر دارند.

بوی بز نر در فصل جفت‌گیری شدیدتر می‌شود.

بزهای نر اخته‌شده معمولاً بوی بسیار کمتری تولید می‌کنند.

با کاهش فعالیت جنسی پس از پایان فصل جفت‌گیری، شدت بوی اختصاصی حیوان نیز ممکن است کاهش پیدا کند.

البته میزان بو در تمام بزهای نر یکسان نیست و عواملی مانند نژاد، سن، وضعیت هورمونی و میزان فعالیت غدد پوستی نیز بر شدت آن تأثیر می‌گذارند.

چرا بوی بز نر در فصل جفت‌گیری شدیدتر می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین زمان‌هایی که بوی بز نر به‌شدت افزایش پیدا می‌کند، فصل جفت‌گیری است. بزها در بسیاری از مناطق دارای الگوی تولیدمثلی فصلی هستند و با کوتاه‌تر شدن طول روز، فعالیت تولیدمثلی آن‌ها افزایش می‌یابد.

در این دوره، بز نر از نظر جنسی فعال‌تر می‌شود و تغییرات هورمونی باعث افزایش ترشح ترکیبات بویایی می‌شوند. این بو برای بز ماده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از نشانه‌هایی است که به او کمک می‌کند حضور یک نر بالغ و آماده جفت‌گیری را تشخیص دهد.

بز نر در این دوره علاوه بر افزایش ترشحات غدد بویایی، رفتارهای خاصی نیز نشان می‌دهد؛ از جمله:

- افزایش ادرارپاشی روی بدن

- مالیدن سر و ناحیه شاخ‌ها به اشیا و سطوح مختلف

- افزایش صدا کردن و جلب توجه ماده‌ها

- نزدیک شدن مکرر به بزهای ماده و بررسی وضعیت تولیدمثلی آن‌ها

- افزایش رفتارهای جنسی و رقابت با سایر بزهای نر

به همین دلیل، بوی بز نر در فصل جفت‌گیری ممکن است بسیار شدیدتر از سایر ماه‌های سال باشد.

البته زمان دقیق شروع و پایان فصل جفت‌گیری به نژاد، شرایط آب‌وهوایی، عرض جغرافیایی و برنامه مدیریتی گله بستگی دارد. در مناطق معتدل، فعالیت تولیدمثلی بسیاری از نژادها بیشتر در پاییز و زمستان دیده می‌شود، اما در مناطق گرم‌تر یا نزدیک استوا ممکن است فصل تولیدمثل طولانی‌تر باشد.

چرا بز نر روی صورت، ریش و پاهای خود ادرار می‌کند؟

یکی از عجیب‌ترین رفتارهای بز نر، ادرار کردن روی صورت، ریش، گردن و پاهای جلویی خود است. این رفتار که در منابع علمی با عنوان Self-enurination شناخته می‌شود، بیشتر در فصل جفت‌گیری و هنگام تحریک جنسی اتفاق می‌افتد.

بز نر هنگام انجام این رفتار، سر و قسمت جلویی بدن خود را به سمت عقب متمایل می‌کند و ادرار را روی نواحی مختلف بدنش می‌ریزد. در نتیجه، موهای صورت، ریش، سینه و پاهای جلویی حیوان به ادرار آغشته می‌شوند.

این رفتار از چند جهت اهمیت دارد:

۱. انتقال پیام بویایی به بزهای ماد

ادرار بز نر حاوی ترکیبات شیمیایی و نشانه‌های بویایی است که برای بزهای ماده اهمیت دارند. ماده‌ها می‌توانند از طریق حس بویایی، اطلاعاتی درباره وضعیت تولیدمثلی نر دریافت کنند. پژوهش‌های رفتاری نیز نشان داده‌اند که ادرار بز نر سالم و اخته‌نشده برای بزهای ماده در فحلی جذابیت بویایی بیشتری دارد.

۲. تقویت نشانه‌های جنسی

ادرارپاشی بخشی از رفتارهای جنسی بز نر است و به انتشار نشانه‌های بویایی در محیط و روی بدن حیوان کمک می‌کند. این رفتار به‌ویژه هنگام حضور بز ماده یا مشاهده رفتارهای فحلی او بیشتر دیده می‌شود.

۳. جلب توجه بزهای ماده

ترکیبات بویایی بدن بز نر در تشخیص وضعیت جنسی و تحریک پاسخ‌های تولیدمثلی ماده‌ها نقش دارند. بنابراین، این رفتار را نباید صرفاً یک عادت نامناسب یا نشانه ضعف بهداشتی دانست.

البته باید توجه داشت که بوی اختصاصی بز نر فقط از ادرار ناشی نمی‌شود و غدد بویایی پوست نیز در ایجاد آن نقش مهمی دارند.

آیا بوی بز نر برای بزهای ماده جذاب است؟

شاید عجیب به نظر برسد، اما بویی که برای انسان بسیار ناخوشایند است، می‌تواند برای بزهای ماده اطلاعات مهمی داشته باشد.

بزها برای برقراری ارتباط با یکدیگر فقط به صدا و نشانه‌های ظاهری متکی نیستند. حس بویایی در رفتارهای اجتماعی و تولیدمثلی این حیوانات اهمیت زیادی دارد.

بوی بز نر می‌تواند به ماده‌ها کمک کند حضور یک نر بالغ و فعال از نظر جنسی را تشخیص دهند. همچنین ترکیبات بویایی ترشح‌شده از بدن نر در تحریک فعالیت تولیدمثلی ماده‌ها نقش دارند.

یکی از پدیده‌های شناخته‌شده در تولیدمثل بزها، اثر نر یا Male Effect است. در این پدیده، حضور یک بز نر فعال و قرار گرفتن ماده‌ها در معرض نشانه‌های بویایی و رفتاری او می‌تواند فعالیت هورمونی و تولیدمثلی ماده‌ها را تحریک کند.

به همین دلیل، بوی بز نر تنها یک ویژگی ظاهری یا یک مشکل بهداشتی نیست، بلکه بخشی از سیستم ارتباطی طبیعی این گونه محسوب می‌شود.

چرا بعضی از بزهای نر بیشتر از بقیه بو می‌دهند؟

شدت بوی بدن در تمام بزهای نر یکسان نیست. ممکن است دو بز نر بالغ در یک شرایط نگهداری قرار داشته باشند، اما یکی از آن‌ها بوی بسیار تندتری داشته باشد.

چند عامل مهم در این تفاوت نقش دارند:

۱. نژاد بز

نژاد یکی از عوامل مؤثر بر شدت بوی اختصاصی بز نر است. تفاوت‌های ژنتیکی می‌توانند بر اندازه، فعالیت و میزان ترشح غدد بویایی تأثیر بگذارند. در برخی بررسی‌ها، بزهای نر نژاد توگنبرگ بوی قوی‌تری نسبت به بزهای کوتوله داشته‌اند. بنابراین، نمی‌توان شدت بوی یکسانی را برای تمام نژادها در نظر گرفت.

۲. سن و بلوغ جنسی

بزغاله‌های نر معمولاً بوی اختصاصی ضعیف‌تری دارند. با رسیدن به بلوغ جنسی و افزایش فعالیت هورمون تستوسترون، غدد بویایی فعال‌تر می‌شوند و بوی بدن شدت می‌گیرد.

۳. وضعیت هورمونی و فعالیت جنسی

بز نری که در دوره فعالیت تولیدمثلی قرار دارد، معمولاً بوی قوی‌تری نسبت به حیوانی با فعالیت جنسی کمتر تولید می‌کند.

۴. اخته بودن یا نبودن

اخته کردن باعث کاهش تولید تستوسترون می‌شود. به همین دلیل، بزهای نر اخته‌شده معمولاً بوی اختصاصی بسیار کمتری نسبت به نرهای سالم و بالغ دارند.

۵. شرایط نگهداری و نظافت

اگرچه منشأ اصلی بوی اختصاصی بز نر هورمونی و غددی است، اما شرایط نامناسب نگهداری می‌تواند بوی کلی محیط و بدن حیوان را تشدید کند. تجمع کود و ادرار، رطوبت بستر، تهویه ضعیف و آلودگی موها باعث ایجاد بوهای نامطبوع اضافی می‌شوند.

آیا بزهای ماده و بزهای نر اخته‌شده هم بوی تند دارند؟

به‌طور معمول، بوی اختصاصی بزهای ماده بسیار کمتر از بزهای نر بالغ و اخته‌نشده است.

بزهای ماده نیز غدد پوستی و ترشحات بویایی دارند، اما فعالیت غدد شاخی آن‌ها معمولاً کمتر است و میزان هورمون‌های آندروژنی نیز با بز نر تفاوت دارد.

در بزهای نر اخته‌شده نیز به دلیل کاهش تولید تستوسترون، فعالیت غدد مرتبط با تولید بوی جنسی کاهش می‌یابد. در نتیجه، این حیوانات معمولاً بوی تند و مشخص بز نر بالغ را ندارند.

البته اخته کردن به معنای از بین رفتن کامل تمام بوهای بدن نیست. هر بز، صرف‌نظر از جنسیت و وضعیت تولیدمثلی، ممکن است به دلیل عرق، آلودگی محیط، بیماری‌های پوستی یا مشکلات بهداشتی بوی نامطبوعی داشته باشد.

آیا بوی تند بز نر نشانه بیماری است؟

خیر. در بیشتر موارد، بوی تند و مشخص بز نر بالغ، به‌خصوص در فصل جفت‌گیری، یک پدیده طبیعی است و به‌تنهایی نشانه بیماری محسوب نمی‌شود.

بااین‌حال، باید بین بوی طبیعی جنسی و بوی غیرعادی ناشی از مشکلات بهداشتی تفاوت قائل شد.

اگر بوی نامطبوع با علائم زیر همراه باشد، بهتر است حیوان توسط دامپزشک معاینه شود:

- التهاب، زخم یا ترشحات غیرطبیعی در پوست

- ریزش مو، خارش شدید یا پوسته‌ریزی

- ترشحات بدبو از ناحیه اندام تناسلی

- تورم، قرمزی یا زخم در اطراف غلاف آلت تناسلی

- وجود زخم‌های عفونی در ناحیه سر، گردن یا پاها

- بی‌اشتهایی، کاهش وزن یا بی‌حالی

برای مثال، ادرارپاشی مکرر در فصل جفت‌گیری ممکن است باعث تحریک پوست و ایجاد التهاب در نواحی آلوده شود. همچنین باقی ماندن رطوبت و آلودگی در بستر می‌تواند احتمال بروز مشکلات پوستی را افزایش دهد.

بنابراین، اگر بوی بدن حیوان ناگهان تغییر کرده یا همراه با نشانه‌های بیماری است، نباید آن را صرفاً به فعالیت جنسی نسبت داد.

چگونه بوی تند بز نر را کاهش دهیم؟

اگرچه نمی‌توان بوی طبیعی و هورمونی بز نر بالغ را به‌طور کامل از بین برد، اما با رعایت برخی اصول مدیریتی می‌توان شدت بوی نامطبوع محیط و آلودگی بدن حیوان را کاهش داد.

۱. تمیز نگه داشتن جایگاه

کود و ادرار باید به‌صورت منظم از جایگاه جمع‌آوری شوند. تجمع فضولات در محیط بسته باعث افزایش بوی آمونیاک و سایر بوهای نامطبوع می‌شود.

۲. تأمین تهویه مناسب

جریان مناسب هوا در جایگاه به کاهش رطوبت و تجمع بوهای نامطبوع کمک می‌کند. البته تهویه باید به‌گونه‌ای باشد که حیوان در معرض جریان هوای سرد و مستقیم قرار نگیرد.

۳. تعویض منظم بستر

بستر مرطوب و آلوده یکی از عوامل اصلی ایجاد بوی نامطبوع در دامداری است. استفاده از بستر خشک و تعویض منظم آن به بهبود شرایط بهداشتی کمک می‌کند.

۴. بررسی وضعیت پوست و مو

اگر موهای صورت، ریش و پاهای بز به دلیل ادرارپاشی آلوده شده‌اند، باید وضعیت پوست حیوان بررسی شود. در صورت نیاز می‌توان با روش مناسب و بدون ایجاد استرس، نواحی آلوده را تمیز کرد. استفاده از مواد شوینده قوی یا ضدعفونی‌کننده‌های تحریک‌کننده روی پوست توصیه نمی‌شود.

۵. مدیریت جداگانه بزهای نر

در دامداری‌هایی که چند بز نر نگهداری می‌شوند، بهتر است جایگاه آن‌ها به شکلی طراحی شود که هم تهویه مناسبی داشته باشد و هم از تجمع بیش از حد حیوانات جلوگیری شود. همچنین نگهداری نرها در فاصله مناسب از محل نگهداری بزهای ماده می‌تواند مدیریت رفتارهای تولیدمثلی و نظافت جایگاه را آسان‌تر کند.

۶. اخته کردن در صورت نداشتن هدف اصلاح نژادی

اگر بز نر برای تولیدمثل نگهداری نمی‌شود، اخته کردن ممکن است یکی از گزینه‌های مدیریتی باشد. این کار معمولاً باعث کاهش رفتارهای جنسی و بوی اختصاصی بز نر می‌شود. بااین‌حال، اخته کردن باید با توجه به سن، هدف پرورش، شرایط دامداری و نظر دامپزشک انجام شود.

آیا بوی بز نر روی کیفیت شیر و گوشت تأثیر دارد؟

بوی تند بدن بز نر به‌خودی‌خود به معنای نامناسب بودن گوشت یا شیر بز نیست. بااین‌حال، در دامداری‌هایی که بزهای نر و ماده در فضای مشترک نگهداری می‌شوند، ترکیبات بویایی و آلودگی محیطی ممکن است بر کیفیت حسی محصولات تأثیر بگذارند.

در مورد شیر، انتقال بوهای محیطی و ترکیبات فرار می‌تواند باعث ایجاد بوی نامطلوب در محصول شود. رعایت بهداشت شیردوشی، تمیز نگه داشتن جایگاه و مدیریت مناسب دام‌ها در کاهش این مشکل اهمیت دارد.

در مورد گوشت نیز باید میان بوی طبیعی گوشت بز و آلودگی ناشی از شرایط نامناسب کشتار، نگهداری یا فرآوری تفاوت قائل شد. بوی بدن بز نر به‌تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی کیفیت گوشت نیست.

به همین دلیل، رعایت اصول بهداشتی در نگهداری، شیردوشی، کشتار و فرآوری محصولات دامی اهمیت بیشتری از صرفاً حذف بوی طبیعی بز نر دارد.

جمع‌بندی

بوی تند بزهای نر یک ویژگی طبیعی است که عمدتاً به فعالیت غدد بویایی پوستی، به‌ویژه غدد شاخی، و افزایش فعالیت هورمون تستوسترون ارتباط دارد. این بو در فصل جفت‌گیری شدت بیشتری پیدا می‌کند و به‌عنوان یکی از نشانه‌های ارتباطی در رفتارهای تولیدمثلی بزها عمل می‌کند.

ادرار کردن روی صورت، ریش و پاهای جلویی نیز یکی از رفتارهای طبیعی بز نر در دوره فعالیت جنسی است که به انتشار نشانه‌های بویایی کمک می‌کند. به همین دلیل، بوی تند بز نر را نباید صرفاً نشانه کثیفی یا بیماری دانست.

بااین‌حال، رعایت بهداشت جایگاه، تهویه مناسب، تعویض بستر و بررسی سلامت پوست و اندام تناسلی حیوان برای جلوگیری از بوهای غیرطبیعی و مشکلات بهداشتی ضروری است.