به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ فضولات دام و طیور یکی از مهمترین محصولات جانبی واحدهای دامداری و مرغداری است که در صورت مدیریت صحیح میتواند از یک پسماند دردسرساز به یک ماده باارزش برای کشاورزی و تولید انرژی تبدیل شود. فضولات گاو، گوسفند، بز، مرغ و سایر حیوانات حاوی مواد آلی و عناصر غذایی هستند و میتوانند برای تولید کود دامی، کمپوست، ورمیکمپوست و بیوگاز مورد استفاده قرار گیرند.
رهاسازی یا نگهداری نامناسب فضولات حیوانی نیز میتواند موجب ایجاد بو، جذب حشرات، انتشار برخی عوامل بیماریزا و ورود مواد مغذی اضافی به آب و خاک شود. بنابراین، مدیریت فضولات دام و طیور هم از نظر اقتصادی و هم از نظر زیستمحیطی اهمیت دارد.
در این مطلب از ماکی دام بررسی میکنیم که فضولات حیوانات چه کاربردهایی دارند، چگونه میتوان آنها را به کود و کمپوست تبدیل کرد و برای استفاده ایمن از کود حیوانی چه نکاتی باید مورد توجه قرار گیرد.
فضولات دام و طیور شامل چه موادی است؟
منظور از فضولات دام و طیور فقط مدفوع حیوان نیست. در مدیریت کود حیوانی ممکن است مدفوع، ادرار، کاه و کلش، خاکاره، پوشال، بقایای خوراک و سایر مواد موجود در بستر نیز همراه آن جمعآوری شوند.
به همین دلیل، ترکیب کود حیوانی ثابت نیست و به عوامل مختلفی مانند نوع حیوان، جیره غذایی، میزان آب، نوع بستر، سن فضولات و روش جمعآوری و نگهداری بستگی دارد. FAO نیز تأکید میکند که مقدار مواد مغذی موجود در کود حیوانی تحت تأثیر کیفیت خوراک و نحوه ذخیره و مدیریت آن قرار میگیرد.
فضولات دام و طیور میتوانند منبعی از نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ماده آلی باشند. بنابراین استفاده صحیح از آنها میتواند بخشی از مواد مغذی را دوباره به چرخه تولید کشاورزی بازگرداند.
مهمترین کاربردهای فضولات دام و طیور چیست؟
فضولات حیوانی را میتوان به روشهای مختلفی مدیریت و استفاده کرد. مهمترین کاربردها عبارتاند از:
- استفاده بهعنوان کود آلی
- تبدیل فضولات به کمپوست
- تولید ورمیکمپوست
- استفاده برای بهبود ماده آلی خاک
- تولید بیوگاز
- تولید کودهای فرآوریشده و خشک
- استفاده در برخی فرایندهای بازیابی مواد مغذی
- فروش کود فرآوریشده به کشاورزان و باغداران
در واقع، استفاده از فضولات دام فقط به «کود دادن به زمین» محدود نمیشود. امروزه روشهایی مانند کمپوستسازی، هضم بیهوازی و فرآوری کود امکان ایجاد محصولات باارزشتر را فراهم کردهاند.
۱. استفاده از فضولات دام بهعنوان کود آلی
یکی از قدیمیترین و سادهترین روشهای استفاده از فضولات دام، بازگرداندن آن به زمین کشاورزی است.
کود حیوانی میتواند علاوه بر تأمین بخشی از مواد غذایی مورد نیاز گیاه، به افزایش ماده آلی خاک کمک کند. افزایش ماده آلی میتواند بر ساختمان خاک، نگهداری آب و برخی ویژگیهای فیزیکی و زیستی خاک اثر مثبت داشته باشد.
با این حال، هر کود حیوانی را نباید بدون توجه به شرایط خاک و محصول به مقدار دلخواه مصرف کرد. مقدار مناسب مصرف به ترکیب کود، نیاز غذایی گیاه، خصوصیات خاک و روش مصرف بستگی دارد.
همچنین کود تازه با کمپوست کاملاً رسیده یکسان نیست. کود تازه ممکن است حاوی عوامل بیماریزا، بذر علفهای هرز و ترکیباتی باشد که استفاده مستقیم و نادرست از آن را نامناسب میکند.
۲. تبدیل فضولات دام و طیور به کمپوست
کمپوستسازی یکی از کاربردیترین روشهای مدیریت فضولات دام و طیور است.
در این روش، میکروارگانیسمها در شرایط کنترلشده مواد آلی را تجزیه میکنند و در نهایت مادهای پایدارتر و قابل استفادهتر به دست میآید. کمپوستسازی صحیح میتواند بو را کاهش دهد، حجم و قابلیت جابهجایی کود را بهبود دهد و به کاهش برخی عوامل بیماریزا کمک کند.
برای تولید کمپوست از چه موادی استفاده میشود؟
بسته به نوع کود، ممکن است مواد مختلفی در توده کمپوست وجود داشته باشد؛ از جمله:
- کود گاوی
- کود گوسفندی
- کود بز
- کود مرغی
- کاه و کلش
- خاکاره و پوشال
- بقایای گیاهی
- سایر مواد آلی قابل تجزیه
نکته مهم این است که کود حیوانی از نظر رطوبت و نسبت مواد کربنی و نیتروژنی یکسان نیست. برای مثال، کود گاوی معمولاً مادهای مرطوب و غنی از نیتروژن است و ممکن است به مواد خشک و کربنی نیاز داشته باشد. کود مرغی نیز نیتروژن بالایی دارد و استفاده از مواد کربنی مناسب میتواند به فرآیند کمپوستسازی کمک کند.
چگونه فضولات حیوانی را کمپوست کنیم؟
فرآیند کمپوستسازی را میتوان بهصورت کلی در چند مرحله انجام داد:
مرحله اول؛ جمعآوری و جداسازی
در ابتدا فضولات جمعآوری میشوند و مواد غیرقابلتجزیه مانند پلاستیک، فلز و سایر زبالهها از آنها جدا میشوند.
مرحله دوم؛ تنظیم مواد اولیه
کود حیوانی باید با توجه به میزان رطوبت و ساختار آن با مواد مناسب مخلوط شود. مواد خشک و کربنی مانند کاه، کلش یا برخی انواع خاکاره میتوانند در تنظیم شرایط توده کمپوست نقش داشته باشند.
مرحله سوم؛ ایجاد توده کمپوست
مواد در محلی مناسب و با امکان مدیریت رطوبت و هوادهی قرار میگیرند.
مرحله چهارم؛ هوادهی و برگرداندن توده
کمپوستسازی هوازی به اکسیژن نیاز دارد. بنابراین در روشهای متداول، توده در فواصل مناسب برگردانده میشود تا هوا در آن جریان پیدا کند. تعداد دفعات برگرداندن به روش کمپوستسازی و شرایط توده بستگی دارد.
مرحله پنجم؛ رسیدن کمپوست
با ادامه فعالیت میکروبی، مواد اولیه به تدریج تجزیه و پایدارتر میشوند. کمپوست رسیده معمولاً ظاهر یکنواختتر و بوی خاکی دارد.
زمان کمپوستشدن یک عدد ثابت نیست و به دما، رطوبت، اندازه ذرات، نوع مواد اولیه و میزان هوادهی بستگی دارد.
۳. استفاده از کود گوسفندی
فضولات گوسفند یکی از کودهای دامی قابل استفاده در کشاورزی است و میتواند بهصورت مستقیم یا پس از فرآوری در مدیریت خاک مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، برای استفاده اصولی بهتر است کود گوسفندی بر اساس وضعیت آن، میزان رطوبت، مواد همراه و نیاز خاک مدیریت شود.
از مهمترین کاربردهای فضولات گوسفند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تولید کمپوست
- تولید کود آلی
- استفاده در باغ و زمین کشاورزی
- استفاده در تولید علوفه
- تولید ورمیکمپوست پس از آمادهسازی
- فروش کود فرآوریشده
کود گوسفندی به دلیل اهمیت آن برای دامداران، موضوع مناسبی برای یک مقاله مستقل است که در آن میتوان درباره نحوه پوساندن، روش مصرف و کاربردهای آن با جزئیات بیشتری صحبت کرد.
۴. استفاده از فضولات گاو
فضولات گاو بهویژه در گاوداریها به مقدار زیادی تولید میشود و مدیریت آن اهمیت زیادی دارد.
این کود میتواند برای تولید کمپوست و کود آلی استفاده شود و یکی از خوراکهای مناسب برای سامانههای تولید بیوگاز نیز محسوب میشود. FAO نیز فضولات گاوی را از خوراکهای نسبتاً مناسب برای هاضمهای بیهوازی معرفی میکند، زیرا ماده آلی موجود در آن برای فعالیت میکروارگانیسمهای هاضم مناسب است.
در گاوداریهای بزرگ، مدیریت فضولات میتواند بخشی از برنامه کلی مدیریت مواد آلی و انرژی مجموعه باشد.
۵. استفاده از فضولات مرغی
کود مرغی از نظر مدیریت با کود گاوی و گوسفندی تفاوتهایی دارد. فضولات مرغ معمولاً همراه با بستر مرغداری مانند پوشال یا خاکاره جمعآوری میشود و ترکیب نهایی به سیستم پرورش و نوع بستر وابسته است.
کود مرغی میتواند بهعنوان منبع مواد مغذی برای خاک استفاده شود، اما مصرف آن باید با دقت بیشتری انجام شود. مقدار بالای مواد غذایی در کود مرغی باعث میشود مصرف بیبرنامه آن برای خاک و گیاه مناسب نباشد.
از سوی دیگر، کمپوستسازی کود مرغی میتواند آن را به محصولی پایدارتر و قابل مدیریتتر تبدیل کند. پژوهشهای علمی نیز استفاده از کمپوست کود مرغی را نسبت به استفاده نادرست از کود تازه از نظر کاهش برخی خطرات مرتبط با عوامل بیماریزا و تجمع بیش از حد مواد غذایی مناسبتر میدانند.
مقایسه کلی کاربرد فضولات انواع دام و طیور
|
نوع فضولات |
کاربردهای مهم |
روش فرآوری مناسب |
نکته مهم |
|
گاو |
کود آلی، کمپوست، بیوگاز |
کمپوستسازی و هضم بیهوازی |
معمولاً رطوبت بالایی دارد و شرایط نگهداری اهمیت زیادی دارد. |
|
گوسفند |
کود آلی، کمپوست، ورمیکمپوست |
کمپوستسازی و فرآوری آلی |
ترکیب آن با بستر و شرایط نگهداری بر کیفیت کود اثر میگذارد. |
|
بز |
کود آلی، کمپوست |
کمپوستسازی |
بهتر است پیش از مصرف گسترده، وضعیت و ترکیب کود بررسی شود. |
|
مرغ |
کود آلی، کمپوست، محصولات فرآوریشده |
کمپوستسازی و فرآوری |
به دلیل غلظت بالاتر برخی مواد غذایی، مصرف باید مدیریتشده باشد. |
این جدول یک مقایسه کلی است و نمیتوان از آن برای تعیین مقدار مصرف کود استفاده کرد؛ زیرا ترکیب واقعی کود به خوراک، بستر، رطوبت و نحوه نگهداری وابسته است.
۶. تولید ورمیکمپوست از فضولات دام
ورمیکمپوست یکی دیگر از راههای تبدیل مواد آلی به محصولی باارزشتر است.
در این روش از کرمهای مناسب برای تجزیه مواد آلی و تولید کود حاصل از فعالیت آنها استفاده میشود. فضولات دام میتوانند یکی از مواد اولیه این فرآیند باشند، اما کود تازه معمولاً نباید مستقیماً در اختیار کرمها قرار گیرد.
مواد اولیه باید ابتدا آماده و تا حد لازم تجزیه اولیه شوند. هدف این است که شرایط برای فعالیت کرمها مناسب باشد.
ورمیکمپوست در صورت تولید اصولی میتواند بهعنوان یک محصول کودی به فروش برسد و برای واحدهایی که به مواد اولیه فراوان و بازار مصرف دسترسی دارند، یک گزینه ارزشافزا باشد.
۷. تولید بیوگاز از فضولات دام
یکی از کاربردهای مهم فضولات دام در واحدهای بزرگتر، تولید بیوگاز از طریق هضم بیهوازی است.
در این روش، مواد آلی در محیط بدون اکسیژن توسط مجموعهای از میکروارگانیسمها تجزیه میشوند و گاز زیستی تولید میشود. این گاز میتواند برای تولید انرژی مورد استفاده قرار گیرد.
در کنار بیوگاز، ماده باقیمانده از فرآیند نیز تولید میشود که میتواند پس از مدیریت و ارزیابی مناسب، وارد چرخه استفاده کشاورزی شود.
فضولات گاو یکی از خوراکهای رایج برای هاضمهای بیهوازی است؛ البته راهاندازی چنین سیستمی به حجم فضولات، طراحی هاضم، مدیریت فنی و امکان استفاده از انرژی تولیدشده وابسته است.
بنابراین، تولید بیوگاز برای هر دامداری الزاماً اقتصادی نیست و پیش از سرمایهگذاری باید توجیه فنی و اقتصادی آن بررسی شود.
۸. آیا فروش فضولات دام و کود حیوانی صرفه اقتصادی دارد؟
فضولات حیوانی در صورت مدیریت صحیح میتوانند از یک هزینه دفع به یک محصول قابل فروش تبدیل شوند.
کود خام معمولاً ارزش حملونقل و بازارپسندی کمتری نسبت به محصولات فرآوریشده دارد؛ در مقابل، کمپوست به دلیل رطوبت کمتر، پایداری بیشتر و سهولت حمل میتواند بازار گستردهتری داشته باشد. EPA نیز به قابلیت حمل آسانتر و ارزش بازاری بالاتر کمپوست نسبت به کود تازه اشاره کرده است.
برای ایجاد ارزش اقتصادی میتوان فضولات را به شکلهای مختلف مدیریت کرد:
فضولات خام → فرآوری → کمپوست → بستهبندی → فروش
یا:
فضولات دام → هاضم بیهوازی → بیوگاز + ماده باقیمانده قابل استفاده
البته سودآوری به عواملی مانند حجم تولید کود، هزینه جمعآوری و فرآوری، تجهیزات، بستهبندی، بازار محلی و هزینه حملونقل بستگی دارد.
۹. نگهداری صحیح فضولات دام چرا اهمیت دارد؟
نحوه نگهداری کود قبل از مصرف یا فرآوری، بخش مهمی از مدیریت فضولات است.
اگر فضولات برای مدت طولانی در فضای نامناسب رها شوند، ممکن است بخشی از مواد غذایی آنها از دست برود و همچنین بو، حشرات، روانآب و آلودگی محیطی ایجاد شود.
محل ذخیره کود باید به گونهای انتخاب شود که خطر ورود روانآب آلوده به آبهای سطحی و منابع آب کاهش پیدا کند. همچنین بهتر است از ورود مواد غیرقابلتجزیه و مواد شیمیایی نامناسب به توده کود جلوگیری شود. مدیریت نادرست کود میتواند باعث ورود نیتروژن و فسفر اضافی به منابع آب شود.
۱۰. آیا کود حیوانی تازه را میتوان مستقیماً استفاده کرد؟
این یکی از مهمترین پرسشها درباره فضولات دام و طیور است.
کود تازه و کمپوست رسیده را نباید یکسان در نظر گرفت.
کود تازه ممکن است حاوی عوامل بیماریزا و بذر علفهای هرز باشد و در برخی شرایط نیز مقدار مواد غذایی آن برای استفاده مستقیم بیش از نیاز گیاه باشد. بهویژه در مورد کود مرغی، استفاده بیبرنامه میتواند موجب ورود بیش از حد برخی عناصر غذایی به خاک شود.
به همین دلیل، در بسیاری از شرایط، فرآوری و کمپوستسازی کود پیش از استفاده کشاورزی گزینه مناسبتری است.
در مورد محصولات خوراکی نیز رعایت اصول ایمنی، فاصله زمانی مناسب و مقررات مربوط به استفاده از کود حیوانی اهمیت ویژهای دارد.
اشتباهات رایج در استفاده از فضولات دام و طیور
استفاده بیش از حد از کود
کود حیوانی هرچقدر بیشتر مصرف شود، الزاماً نتیجه بهتری ایجاد نمیکند. میزان مصرف باید با نیاز خاک و محصول هماهنگ باشد.
رها کردن کود در کنار منابع آب
روانآب حاصل از توده کود میتواند مواد مغذی و آلایندهها را به آبهای سطحی منتقل کند.
استفاده از کود تازه بدون توجه به نوع محصول
خصوصاً در محصولات خوراکی، وضعیت فرآوری کود و زمان مصرف اهمیت زیادی دارد.
تصور اینکه همه کودهای حیوانی یکسان هستند
کود مرغی، گاوی، گوسفندی و بز از نظر رطوبت، مواد مغذی و شرایط فرآوری تفاوت دارند.
کمپوستسازی بدون کنترل رطوبت و هوادهی
کمپوست یک فرآیند زیستی کنترلشده است و صرفاً انباشتن کود در یک گوشه به معنی تولید کمپوست استاندارد نیست.
کدام روش استفاده از فضولات برای دامداری مناسبتر است؟
پاسخ این سؤال به اندازه دامداری و امکانات موجود بستگی دارد.
برای یک دامداری کوچک، ممکن است جمعآوری مناسب و تبدیل کود به کمپوست سادهترین گزینه باشد.
در یک دامداری متوسط، فروش کود فرآوریشده یا تولید کمپوست میتواند گزینه دیگری باشد.
در واحدهای بزرگ که حجم زیادی فضولات تولید میکنند، بررسی اقتصادی هاضم بیهوازی و تولید بیوگاز نیز میتواند منطقی باشد.
بنابراین نمیتوان یک روش را برای همه دامداریها بهعنوان بهترین روش معرفی کرد.
جمعبندی
فضولات دام و طیور یک پسماند بیارزش نیستند. فضولات گاو، گوسفند، بز و مرغ در صورت مدیریت صحیح میتوانند به کود آلی، کمپوست، ورمیکمپوست و در برخی واحدهای مناسب به بیوگاز تبدیل شوند.
در میان روشهای مختلف، کمپوستسازی یکی از کاربردیترین راههای فرآوری کود حیوانی است؛ زیرا میتواند مادهای پایدارتر و قابل حملتر تولید کند و بخشی از مشکلات مرتبط با بو و عوامل بیماریزا را کاهش دهد.
از سوی دیگر، استفاده از فضولات بدون برنامه میتواند موجب هدررفت مواد مغذی و آلودگی آب و خاک شود. بنابراین هدف اصلی در مدیریت کود حیوانی، صرفاً «دفع فضولات» نیست؛ بلکه باید تلاش کرد مواد آلی و عناصر غذایی موجود در فضولات دوباره وارد چرخه تولید شوند، در حالی که خطرات زیستمحیطی و بهداشتی به حداقل برسد.
در مقالات بعدی میتوان هر یک از این موضوعات را بهصورت تخصصیتر بررسی کرد؛ از جمله کود گوسفندی، کود گاوی، کود مرغی، روش پوساندن کود حیوانی، تولید کمپوست و مقایسه انواع کود دامی.