به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ تولید تخم مرغ در مرغ‌های تخمگذار تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل مانند تغذیه، نور، آب، دما، سن، نژاد، سلامت گله و شرایط محیطی قرار دارد. بنابراین برای افزایش تخمگذاری مرغ نمی‌توان تنها به یک مکمل یا تغییر در جیره غذایی تکیه کرد و باید مدیریت گله را به‌صورت هم‌زمان اصلاح کرد.
اگر مرغ‌های تخمگذار سالم هستند اما تعداد تخم مرغ تولیدی کاهش یافته است، بررسی جیره غذایی، برنامه نوردهی، کیفیت آب، تهویه، استرس، بیماری‌ها و وضعیت سنی گله می‌تواند به شناسایی علت افت تولید کمک کند.
چه عواملی روی تولید تخم مرغ تأثیر دارند؟
تولید تخم مرغ نتیجه عملکرد مناسب دستگاه تولیدمثل، وضعیت بدنی، تغذیه و شرایط محیطی مرغ است. مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تخمگذاری عبارتند از:
- نژاد و سویه مرغ
- سن مرغ
- کیفیت و تعادل جیره غذایی
- دریافت کافی پروتئین، انرژی، کلسیم و فسفر
- دسترسی دائمی به آب سالم
- طول مدت و کیفیت نوردهی
- دمای سالن و تهویه
- استرس و تراکم گله
- بیماری‌ها و انگل‌ها
- کیفیت مدیریت و بهداشت سالن
در واقع، اگر یکی از این عوامل به‌طور جدی دچار مشکل شود، حتی مرغ‌هایی که از نظر ژنتیکی ظرفیت تولید بالایی دارند نیز نمی‌توانند به حداکثر توان تولیدی خود برسند. کمبود نور، تغذیه نامناسب، بیماری، افزایش سن و استرس از علت‌های شناخته‌شده کاهش تولید تخم مرغ هستند.
۱. تغذیه مناسب؛ مهم‌ترین عامل افزایش تخمگذاری مرغ
یکی از نخستین مواردی که هنگام کاهش تولید تخم مرغ باید بررسی شود، خوراک مرغ‌هاست. مرغ تخمگذار برای تولید مداوم تخم مرغ به انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه، مواد معدنی و ویتامین‌ها نیاز دارد.
جیره مرغ تخمگذار باید متناسب با سن، سویه، میزان تولید و شرایط پرورش تنظیم شود. استفاده بیش از حد از غلات یا ضایعات غذایی و جایگزین کردن آنها با خوراک کامل می‌تواند تعادل جیره را برهم بزند.
پروتئین و اسیدهای آمینه
پروتئین برای تشکیل بخش‌های مختلف تخم مرغ و حفظ بافت‌های بدن ضروری است. کمبود پروتئین یا اسیدهای آمینه ضروری می‌تواند موجب کاهش تولید و افت کیفیت تخم مرغ شود.
به همین دلیل، به‌جای اینکه تنها میزان پروتئین خام جیره مورد توجه قرار گیرد، باید تعادل اسیدهای آمینه ضروری مانند متیونین و لیزین نیز در نظر گرفته شود.
انرژی جیره
مرغ برای حفظ فعالیت‌های حیاتی بدن و تولید تخم مرغ به انرژی کافی نیاز دارد. کاهش مصرف خوراک در اثر گرما یا نامناسب بودن جیره می‌تواند دریافت انرژی را کاهش داده و در نهایت تولید تخم مرغ را تحت تأثیر قرار دهد.
کلسیم برای تولید پوسته تخم مرغ
کلسیم یکی از مهم‌ترین مواد معدنی در جیره مرغ تخمگذار است. بخش عمده کلسیم مورد نیاز مرغ برای تشکیل پوسته تخم مرغ مصرف می‌شود.
کمبود کلسیم می‌تواند علاوه بر کاهش کیفیت پوسته، باعث تولید تخم مرغ‌های پوسته‌نازک یا شکننده شود. بنابراین جیره مرغ تخمگذار باید کلسیم کافی و قابل استفاده داشته باشد.
فسفر و ویتامین D نیز در متابولیسم کلسیم و سلامت استخوان و پوسته تخم مرغ نقش مهمی دارند.
نکته مهم: افزایش خودسرانه کلسیم یا مکمل‌های معدنی الزاماً باعث افزایش تخمگذاری نمی‌شود. هدف، تأمین نیاز واقعی مرغ و حفظ تعادل جیره است.
۲. آب کافی و سالم را جدی بگیرید
آب یکی از مهم‌ترین و در عین حال گاهی نادیده گرفته‌شده‌ترین عوامل تولید در مرغداری است. مرغ‌های تخمگذار باید همیشه به آب سالم و با کیفیت دسترسی داشته باشند.
کاهش مصرف آب می‌تواند به سرعت بر مصرف خوراک و عملکرد مرغ اثر بگذارد. این موضوع به‌خصوص در هوای گرم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا مرغ‌ها برای دفع گرمای بدن، آب بیشتری مصرف می‌کنند.
در شرایط گرمایی، مصرف آب مرغ ممکن است چند برابر حالت عادی افزایش پیدا کند؛ بنابراین تعداد آبخوری‌ها، فشار آب، تمیزی خطوط و دسترسی تمام پرندگان به آب باید مرتب بررسی شود.
آبخوری‌ها باید به‌طور منظم شست‌وشو شوند و از آلودگی، لجن، جلبک و تجمع مواد آلی جلوگیری شود.
۳. نوردهی مناسب؛ کلید تحریک تخمگذاری
نور یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم چرخه تولیدمثل در مرغ است. کاهش طول روز معمولاً با کاهش فعالیت تولیدمثلی و افت تولید تخم مرغ همراه می‌شود.
برای مرغ‌های تخمگذار، در سیستم‌های پرورش حرفه‌ای معمولاً برنامه نوری کنترل‌شده استفاده می‌شود. بسیاری از منابع مدیریتی، حدود ۱۴ تا ۱۶ ساعت روشنایی روزانه را برای حفظ تولید بالا توصیه می‌کنند.
اما افزایش نور به این معنا نیست که چراغ‌ها را به‌صورت مداوم روشن نگه داریم. مرغ‌ها به یک دوره تاریکی برای استراحت نیاز دارند و نوردهی بیش از حد می‌تواند باعث اختلال رفتاری و فیزیولوژیک شود.
بهتر است برنامه نوردهی:
- منظم و ثابت باشد؛
- با تایمر کنترل شود؛
- تغییرات آن به‌تدریج انجام شود؛
- دوره تاریکی کافی برای استراحت پرندگان در نظر گرفته شود؛
- از خاموش و روشن کردن ناگهانی چراغ‌ها جلوگیری شود.
در گله‌هایی که تولید تخم مرغ در فصل پاییز و زمستان کاهش می‌یابد، بررسی طول روز و برنامه نوردهی اهمیت ویژه‌ای دارد.
۴. کنترل گرما برای افزایش تولید تخم مرغ
گرمای شدید یکی از مشکلات مهم مرغ‌های تخمگذار، به‌خصوص در فصل تابستان است. مرغ‌ها توان محدودی برای دفع گرمای بدن دارند و در دمای بالا معمولاً مصرف خوراک آنها کاهش می‌یابد.
کاهش مصرف خوراک یعنی دریافت کمتر انرژی، پروتئین و مواد مغذی و در نتیجه ممکن است تولید تخم مرغ و کیفیت پوسته کاهش پیدا کند. استرس گرمایی همچنین می‌تواند بر سلامت، ایمنی و عملکرد تولیدمثلی مرغ اثر منفی بگذارد.
برای کاهش استرس گرمایی باید به موارد زیر توجه کرد:
- تهویه مناسب سالن
- افزایش جریان هوا
- جلوگیری از تراکم بیش از حد گله
- تأمین آب خنک و سالم
- کاهش فعالیت‌های غیرضروری در گرم‌ترین ساعات روز
- فراهم کردن سایه در سیستم‌های پرورش آزاد
- بررسی وضعیت آبخوری‌ها در طول روز
تهویه مناسب علاوه بر کاهش گرما، به کنترل رطوبت و کیفیت هوای سالن نیز کمک می‌کند.
۵. تهویه و کیفیت هوای سالن را بهبود دهید
تهویه نامناسب فقط در تابستان مشکل‌ساز نیست. تجمع آمونیاک، رطوبت زیاد، گردوغبار و گازهای مضر می‌تواند سلامت دستگاه تنفسی مرغ‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
بستر مرطوب نیز شرایط مناسبی برای رشد عوامل بیماری‌زا فراهم می‌کند. بنابراین تهویه باید به‌گونه‌ای باشد که هوای تازه وارد سالن شده و رطوبت و گازهای مضر خارج شوند، بدون اینکه جریان هوای نامناسب و استرس سرمایی ایجاد شود.
۶. استرس را کاهش دهید
مرغ تخمگذار نسبت به تغییرات شدید محیطی حساس است. جابه‌جایی، تغییر ناگهانی جیره، سر و صدای شدید، حضور حیوانات شکارچی، تراکم بالا، گرما، بیماری و تغییرات ناگهانی برنامه نوردهی می‌توانند باعث استرس شوند.
استرس مزمن می‌تواند مصرف خوراک، رفتار و عملکرد تولیدمثلی مرغ را تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت موجب کاهش تولید تخم مرغ شود.
برای کاهش استرس بهتر است:
- برنامه تغذیه و نوردهی ثابت باشد؛
- از جابه‌جایی غیرضروری مرغ‌ها خودداری شود؛
- تراکم گله کنترل شود؛
- دسترسی به آب و خوراک برای همه پرندگان مناسب باشد؛
- عوامل ترس و سروصدای ناگهانی کاهش پیدا کند؛
- شرایط سالن به‌صورت روزانه بررسی شود.
۷. سلامت گله را بررسی کنید
گاهی کاهش تخمگذاری نشانه یک مشکل تغذیه‌ای نیست و بیماری عامل اصلی آن است. بیماری‌های تنفسی، گوارشی، انگلی و برخی بیماری‌های دستگاه تولیدمثل می‌توانند تولید تخم مرغ را کاهش دهند.
اگر افت تولید ناگهانی و قابل توجه باشد، باید علائم دیگری مانند:
- کاهش مصرف خوراک و آب
- بی‌حالی
- کاهش وزن
- اسهال
- علائم تنفسی
- تغییر رنگ تاج
- افزایش تلفات
- تغییر شکل یا کیفیت تخم مرغ
نیز بررسی شود.
در چنین شرایطی، استفاده خودسرانه از آنتی‌بیوتیک یا سایر داروها راهکار مناسبی نیست و تشخیص علت بیماری باید با کمک دامپزشک انجام شود.
۸. سن مرغ‌ها را در نظر بگیرید
تولید تخم مرغ در طول دوره زندگی مرغ ثابت نمی‌ماند. مرغ‌های جوان پس از رسیدن به سن مناسب تخمگذاری وارد دوره تولید می‌شوند و معمولاً در یک دوره مشخص به اوج تولید می‌رسند؛ سپس با افزایش سن، تولید به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
بنابراین اگر یک گله مسن دچار کاهش تولید شده است، نمی‌توان انتظار داشت صرفاً با افزایش نور یا مصرف مکمل به عملکرد یک گله جوان و سالم برسد.
سن، سویه و سابقه تولید باید هنگام ارزیابی عملکرد گله در نظر گرفته شوند.
۹. نژاد و سویه مرغ اهمیت دارد
ظرفیت تولید تخم مرغ تا حد زیادی به ژنتیک مرغ وابسته است. برخی سویه‌های تجاری برای تولید بالای تخم مرغ انتخاب و اصلاح شده‌اند، در حالی که مرغ‌های بومی ممکن است الگوی تولید متفاوتی داشته باشند.
بنابراین در انتخاب مرغ تخمگذار باید هدف پرورش، شرایط اقلیمی، سیستم نگهداری، بازار و ظرفیت تولید سویه مورد نظر بررسی شود.
تغذیه و مدیریت مناسب می‌تواند مرغ را به ظرفیت ژنتیکی خود نزدیک کند، اما نمی‌تواند ظرفیت ژنتیکی یک پرنده را به‌طور نامحدود افزایش دهد.
۱۰. کیفیت خوراک را مرتب بررسی کنید
حتی اگر جیره روی کاغذ مناسب باشد، کیفیت واقعی خوراک نیز اهمیت دارد. خوراک کپک‌زده، کهنه یا آلوده می‌تواند عملکرد گله را کاهش دهد.
خوراک باید در شرایط خشک و خنک نگهداری شود و از نفوذ رطوبت و آلودگی به آن جلوگیری شود.
همچنین تغییر ناگهانی جیره توصیه نمی‌شود. در صورت نیاز به تغییر خوراک، این کار بهتر است به‌صورت تدریجی انجام شود تا دستگاه گوارش پرندگان فرصت سازگاری داشته باشد.
آیا مکمل باعث افزایش تخمگذاری مرغ می‌شود؟
مکمل‌های ویتامینی، معدنی، الکترولیت‌ها، پروبیوتیک‌ها و سایر افزودنی‌های خوراکی ممکن است در شرایط خاص به حفظ عملکرد گله کمک کنند؛ اما مکمل جایگزین مدیریت صحیح نیست.
اگر مشکل اصلی کمبود نور، بیماری، کمبود آب، گرمای شدید یا عدم تعادل جیره باشد، مصرف یک مکمل به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.
بنابراین پیش از استفاده از مکمل باید مشخص شود که گله دقیقاً با چه کمبودی یا چه شرایطی مواجه است. استفاده از مکمل‌ها نیز بهتر است بر اساس نیاز گله و نظر متخصص تغذیه طیور یا دامپزشک انجام شود.
جدول مهم‌ترین راهکارهای افزایش تولید تخم مرغ
|
عامل |
اقدام پیشنهادی |
اثر احتمالی بر تولید |
|
تغذیه |
استفاده از جیره متعادل متناسب با مرغ تخمگذار |
حفظ تولید و کیفیت تخم مرغ |
|
کلسیم و مواد معدنی |
تأمین نیاز کلسیم، فسفر و ویتامین D |
بهبود کیفیت پوسته و پشتیبانی از تولید |
|
آب |
دسترسی دائمی به آب سالم و کافی |
حفظ مصرف خوراک و عملکرد گله |
|
نور |
برنامه منظم نوردهی و حفظ دوره تاریکی |
پشتیبانی از چرخه تولیدمثل |
|
دما |
کاهش استرس گرمایی و افزایش تهویه |
جلوگیری از افت تولید در گرما |
|
تهویه |
تأمین هوای تازه و کنترل رطوبت و آمونیاک |
حفظ سلامت و عملکرد گله |
|
سلامت |
پایش روزانه و تشخیص سریع بیماری‌ها |
جلوگیری از افت ناگهانی تولید |
|
استرس |
کاهش سروصدا، جابه‌جایی و تغییرات ناگهانی |
حفظ ثبات تولید |
|
سن و سویه |
انتخاب گله متناسب با هدف تولید |
استفاده بهتر از ظرفیت ژنتیکی |
چرا مرغ تخمگذار ناگهان تخم نمی‌گذارد؟
اگر کاهش تولید ناگهانی اتفاق افتاده است، باید ابتدا عوامل مهم و فوری بررسی شوند. کمبود آب، اختلال در خوراک‌رسانی، تغییر شدید دما، قطع یا تغییر برنامه نور، استرس شدید و بیماری از جمله مواردی هستند که می‌توانند در مدت کوتاهی تولید را کاهش دهند.
در چنین شرایطی بهتر است به‌جای افزایش تصادفی مکمل‌ها، وضعیت گله مرحله‌به‌مرحله بررسی شود.
آب → خوراک → نور → دما و تهویه → استرس → علائم بیماری → سن و وضعیت گله
این روش معمولاً برای پیدا کردن علت افت تولید منطقی‌تر از تمرکز روی یک عامل منفرد است.
برای افزایش تخمگذاری مرغ چه غذایی بدهیم؟
بهترین انتخاب، استفاده از خوراک کامل و متعادل مخصوص مرغ تخمگذار است. چنین جیره‌ای باید انرژی، پروتئین و اسیدهای آمینه، کلسیم، فسفر، ویتامین‌ها و سایر مواد مغذی مورد نیاز مرغ را تأمین کند.
دانه‌هایی مانند گندم و ذرت می‌توانند بخشی از جیره باشند، اما مصرف بیش از حد آنها به‌عنوان غذای اصلی ممکن است تعادل مواد مغذی مورد نیاز مرغ تخمگذار را برهم بزند.
بنابراین برای افزایش تولید تخم مرغ، کیفیت و تعادل کل جیره اهمیت بیشتری از اضافه کردن یک ماده غذایی خاص دارد.
جمع‌بندی؛ چگونه تولید تخم مرغ را افزایش دهیم؟
برای افزایش تولید تخم مرغ باید مجموعه‌ای از عوامل به‌صورت هم‌زمان مدیریت شوند. تغذیه متعادل، آب سالم و کافی، برنامه مناسب نوردهی، کنترل دما و تهویه، کاهش استرس، پیشگیری و تشخیص بیماری‌ها و توجه به سن و ژنتیک مرغ مهم‌ترین پایه‌های تولید پایدار هستند.
اگر مرغ‌ها ناگهان کمتر تخم می‌گذارند، پیش از استفاده از مکمل یا تغییر شدید جیره، ابتدا علت افت تولید را پیدا کنید. در بسیاری از موارد، مشکل اصلی نه کمبود یک مکمل، بلکه عواملی مانند کاهش طول روز، گرمای شدید، کمبود آب، خوراک نامتعادل، بیماری یا استرس است.
هدف اصلی در مرغداری موفق، صرفاً «بیشتر تخم گذاشتن» نیست؛ بلکه فراهم کردن شرایطی است که مرغ سالم بتواند در محدوده ظرفیت ژنتیکی خود، تولید پایدار و اقتصادی داشته باشد.