به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور، آبزیان و حیوانات خانگی»؛ کاهش تخمگذاری مرغها در تابستان یکی از رایجترین دغدغههای مرغداران صنعتی، نیمهصنعتی و حتی افرادی است که چند مرغ بومی در حیاط خانه نگهداری میکنند. بسیاری تصور میکنند مرغ بیمار شده یا کیفیت خوراک کاهش یافته است، اما در بیشتر موارد عامل اصلی استرس گرمایی (Heat Stress) است.
مرغها برخلاف انسان، غدد عرق ندارند و توانایی محدودی برای دفع گرمای اضافی بدن دارند. زمانی که دمای محیط افزایش پیدا میکند، بدن پرنده بخش بزرگی از انرژی خود را صرف حفظ دمای طبیعی میکند؛ در نتیجه انرژی کمتری برای تولید تخم مرغ باقی میماند.
علاوه بر گرما، عواملی مانند کاهش مصرف خوراک، کمآبی، اختلال در تعادل مواد معدنی، استرس محیطی و حتی کاهش کیفیت پوسته تخم مرغ نیز در این روند نقش دارند.
در ادامه مهمترین دلایل این اتفاق را بررسی میکنیم.
۱. استرس گرمایی؛ مهمترین علت کاهش تخمگذاری
دمای ایدهآل برای مرغهای تخمگذار معمولاً بین ۱۸ تا ۲۴ درجه سانتیگراد است. هنگامی که دمای محیط از حدود ۳۰ درجه سانتیگراد فراتر میرود، مرغها برای جلوگیری از افزایش بیش از حد دمای بدن، رفتار خود را تغییر میدهند.
از جمله این تغییرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نفسنفس زدن
- باز نگه داشتن بالها
- کاهش فعالیت
- خوابیدن در نقاط خنک
- افزایش مصرف آب
- کاهش مصرف دان
تمام این واکنشها باعث میشود انرژی مورد نیاز برای تولید تخم مرغ کاهش پیدا کند.
هرچه مدت قرار گرفتن مرغ در معرض گرمای شدید بیشتر باشد، افت تولید نیز شدیدتر خواهد بود.
استرس گرمایی چگونه روی بدن مرغ اثر میگذارد؟
هنگام افزایش دمای محیط، بدن مرغ چند اولویت مهم دارد:
- ثابت نگه داشتن دمای بدن
- جلوگیری از کمآبی
- حفظ عملکرد قلب و دستگاه تنفس
در چنین شرایطی، دستگاه تولیدمثل دیگر در اولویت قرار ندارد. به همین دلیل تخمدانها فعالیت کمتری داشته و تعداد تخمهای تولیدشده کاهش پیدا میکند.
در موارد شدید حتی ممکن است تخمگذاری برای چند روز یا چند هفته کاملاً متوقف شود.
۲. کاهش مصرف خوراک در هوای گرم
یکی از نخستین واکنشهای مرغ به گرمای تابستان، کمتر غذا خوردن است.
فرآیند هضم غذا باعث تولید گرمای داخلی میشود. مرغ بهصورت غریزی برای کاهش تولید این گرما، مقدار غذای مصرفی خود را کاهش میدهد.
اما این تصمیم طبیعی یک پیامد مهم دارد.
زمانی که مصرف خوراک کاهش پیدا کند، دریافت مواد مغذی نیز کمتر میشود؛ از جمله:
- پروتئین
- اسیدهای آمینه
- کلسیم
- فسفر
- انرژی
- ویتامینها
در نتیجه بدن مرغ دیگر مواد اولیه کافی برای ساخت تخم مرغ را در اختیار ندارد.
به همین دلیل است که در بسیاری از گلهها، حتی با وجود سلامت کامل پرندگان، تولید تخم مرغ در تابستان بین ۱۰ تا ۳۰ درصد کاهش پیدا میکند.
۳. کمآبی بدن، دشمن پنهان تولید تخم مرغ
آب مهمترین ماده مغذی برای مرغهای تخمگذار محسوب میشود.
بیش از ۶۰ درصد وزن بدن مرغ و حدود ۶۵ درصد محتویات تخم مرغ از آب تشکیل شده است. بنابراین حتی کاهش اندک مصرف آب میتواند به سرعت بر تولید تخم مرغ اثر بگذارد.
در روزهای بسیار گرم، نیاز مرغ به آب ممکن است دو تا سه برابر روزهای خنک باشد.
اگر آبخوریها:
- گرم شوند،
- آلوده باشند،
- یا همیشه پر نباشند،
مرغها آب کافی دریافت نمیکنند و بدن آنها برای جلوگیری از کمآبی، تخمگذاری را کاهش میدهد.
نشانههای کمآبی در مرغها
برخی از علائم عبارتاند از:
- کاهش اشتها
- تولید تخمهای کوچکتر
- کاهش تعداد تخمها
- تاج و ریش رنگپریده
- بیحالی
- نفسنفس زدن شدید
در صورت ادامه این وضعیت، احتمال تلفات ناشی از گرما نیز افزایش پیدا میکند.
۴. اختلال در تشکیل پوسته تخم مرغ
بسیاری از مرغداران متوجه میشوند که در تابستان علاوه بر کاهش تعداد تخمها، کیفیت پوسته نیز افت میکند.
علت این موضوع، تغییرات ایجادشده در تعادل اسید و باز بدن هنگام نفسنفس زدن است.
مرغ برای دفع گرمای اضافی، سرعت تنفس خود را افزایش میدهد. این وضعیت باعث کاهش دیاکسید کربن خون شده و تشکیل کربنات کلسیم، که ماده اصلی پوسته تخم مرغ است، با اختلال مواجه میشود.
نتیجه این فرآیند میتواند شامل موارد زیر باشد:
- پوسته نازک
- پوسته شکننده
- تخم بدون پوسته
- ترکخوردگی بیشتر
- افزایش تخمهای غیرقابل فروش
این مشکل در مرغهای مسن معمولاً شدیدتر از مرغهای جوان مشاهده میشود.
۵. بر هم خوردن تعادل هورمونی در هوای گرم
تولید تخممرغ تنها به سلامت ظاهری مرغ وابسته نیست، بلکه مجموعهای از هورمونها باید بهطور منظم ترشح شوند تا چرخه تخمگذاری ادامه پیدا کند. هنگامی که مرغ برای مدت طولانی در معرض گرمای شدید قرار میگیرد، بدن آن مقادیر بیشتری از هورمونهای مرتبط با استرس، بهویژه کورتیزول (در پرندگان عمدتاً کورتیکوسترون)، ترشح میکند.
افزایش این هورمونها باعث کاهش فعالیت محور تولیدمثل شده و ترشح هورمونهایی مانند LH و FSH را مختل میکند. در نتیجه:
- رشد فولیکولهای تخمدان کندتر میشود.
- زمان آزاد شدن زرده به تأخیر میافتد.
- فاصله بین دو تخم افزایش پیدا میکند.
- در موارد شدید، چرخه تخمگذاری بهطور موقت متوقف میشود.
به همین دلیل ممکن است مرغ از نظر ظاهری سالم باشد، اما تولید تخم آن به شکل محسوسی کاهش یابد.
۶. افزایش استرس محیطی در تابستان
گرمای هوا معمولاً بهتنهایی عامل کاهش تخمگذاری نیست. در بسیاری از مرغداریها، عوامل دیگری نیز همزمان با گرما شدت میگیرند و فشار مضاعفی به گله وارد میکنند.
از جمله این عوامل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ازدحام بیش از حد مرغها
- تهویه نامناسب
- رطوبت بالا
- حملونقل یا جابهجایی پرندگان
- سروصدای زیاد
- حضور شکارچیان یا حیوانات مزاحم
نور مستقیم خورشید
هر یک از این عوامل میتوانند باعث افزایش استرس شده و انرژی بیشتری از بدن مرغ بگیرند. در چنین شرایطی، بدن به جای تولید تخم، انرژی خود را صرف حفظ بقا و تنظیم دمای بدن میکند.
۷. کاهش کیفیت خوراک در تابستان
دمای بالا تنها روی مرغها اثر نمیگذارد؛ خوراک نیز در هوای گرم سریعتر کیفیت خود را از دست میدهد.
در فصل تابستان ممکن است مشکلات زیر رخ دهد:
- اکسید شدن چربیها
- کاهش کیفیت ویتامینها
- رشد قارچها در دان مرطوب
- افزایش احتمال تولید سموم قارچی (مایکوتوکسینها)
مصرف چنین خوراکی نهتنها تولید تخم را کاهش میدهد، بلکه سیستم ایمنی مرغ را نیز تضعیف میکند.
به همین دلیل توصیه میشود دان در حجم کم تهیه شده و در محیطی خشک، خنک و دارای تهویه مناسب نگهداری شود.
۸. کمبود الکترولیتها و مواد معدنی
در هوای گرم، مرغها از طریق تنفس و دفع آب، مقدار بیشتری از الکترولیتهای بدن خود را از دست میدهند.
از مهمترین این مواد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سدیم
- پتاسیم
- کلر
- کلسیم
- منیزیم
کمبود این عناصر باعث اختلال در عملکرد عضلات، اعصاب و دستگاه تولیدمثل میشود.
از سوی دیگر، کاهش دریافت کلسیم و فسفر مستقیماً بر کیفیت پوسته تخممرغ اثر میگذارد و احتمال تولید تخمهای نازک یا شکسته را افزایش میدهد.
به همین دلیل بسیاری از دامپزشکان در دورههای گرمای شدید، استفاده از محلولهای الکترولیتی و مکملهای معدنی را با توجه به شرایط گله توصیه میکنند.
۹. برخی بیماریها نیز میتوانند عامل کاهش تخمگذاری باشند
هرچند گرما مهمترین علت افت تولید تخم در تابستان است، اما نباید نقش بیماریها را نادیده گرفت.
اگر کاهش تخمگذاری ناگهانی، شدید یا همراه با علائم دیگر باشد، احتمال وجود بیماری نیز مطرح است.
از جمله بیماریهایی که میتوانند تولید تخم را کاهش دهند عبارتاند از:
- برونشیت عفونی طیور
- نیوکاسل
- آنفلوانزای فوق حاد پرندگان
- سندرم کاهش تولید تخم (EDS)
- مایکوپلاسما
- آلودگیهای انگلی شدید
اگر علاوه بر کاهش تخمگذاری، علائمی مانند تلفات، سرفه، عطسه، اسهال، کاهش شدید اشتها یا تغییر شکل تخمها مشاهده شود، لازم است گله توسط دامپزشک بررسی شود.
مهمترین دلایل کاهش تخمگذاری مرغها در تابستان
|
عامل |
تأثیر بر مرغ |
نتیجه |
|
استرس گرمایی |
افزایش دمای بدن |
کاهش تولید تخم |
|
کاهش مصرف خوراک |
کمبود انرژی و پروتئین |
کاهش تعداد تخمها |
|
کمآبی |
اختلال در متابولیسم |
تولید تخمهای کوچکتر |
|
اختلال در جذب کلسیم |
پوسته نازک |
افزایش تخمهای شکسته |
|
کمبود الکترولیتها |
اختلال عملکرد عضلات و اعصاب |
افت تولید |
|
تهویه نامناسب |
تشدید استرس گرمایی |
کاهش راندمان گله |
|
بیماریهای عفونی |
کاهش سلامت عمومی |
افت شدید تخمگذاری |
چگونه از کاهش تخمگذاری مرغها در تابستان جلوگیری کنیم؟
خوشبختانه با رعایت چند اصل مدیریتی میتوان بخش قابلتوجهی از افت تولید را کنترل کرد.
۱. همیشه آب خنک و تمیز در اختیار مرغها قرار دهید
آب باید در تمام ساعات شبانهروز در دسترس باشد. بهتر است آبخوریها در سایه قرار گرفته و چندین بار در روز شستوشو و پر شوند تا دمای آب افزایش پیدا نکند.
۲. تهویه مناسب ایجاد کنید
گردش مداوم هوا باعث خروج گرمای اضافی و کاهش استرس گرمایی میشود.
در مرغداریهای کوچک میتوان از پنجرههای روبهرو، هواکش یا پنکه استفاده کرد. در واحدهای بزرگ نیز سیستمهای تهویه مکانیکی و خنککنندههای تبخیری نقش مهمی در حفظ دمای مناسب دارند.
۳. ساعات تغذیه را تغییر دهید
مرغها در ساعات خنک روز اشتهای بیشتری دارند.
بهترین زمان برای دان دادن:
- اوایل صبح
- بعد از غروب آفتاب
در این زمانها مصرف خوراک بیشتر بوده و تولید گرمای ناشی از هضم غذا نیز کمتر به پرنده فشار وارد میکند.
۴. از تراکم بیش از حد گله جلوگیری کنید
ازدحام زیاد باعث کاهش گردش هوا و افزایش دمای محیط اطراف مرغها میشود.
فراهم کردن فضای کافی برای حرکت و استراحت پرندگان، به کاهش استرس و حفظ تولید تخم کمک میکند.
۵. از سایه و خنککننده استفاده کنید
در مرغداریهای سنتی ایجاد سایه با استفاده از:
- درختان
- سایهبان
- پوششهای توری
- سقفهای عایق
میتواند دمای محیط را چند درجه کاهش دهد و شرایط بهتری برای مرغها فراهم کند.
۶. جیره غذایی را متناسب با فصل تنظیم کنید
در روزهای گرم، استفاده از جیرهای با تراکم انرژی مناسب، اسیدهای آمینه متعادل، ویتامینها و مواد معدنی کافی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در صورت نیاز، دامپزشک یا متخصص تغذیه طیور میتواند درباره استفاده از مکملهای الکترولیتی یا ویتامینی راهنمایی کند.
آیا کاهش تخمگذاری مرغها در تابستان طبیعی است؟
بله، در بسیاری از موارد کاهش نسبی تولید تخممرغ در فصل تابستان کاملاً طبیعی است. هنگامی که دمای محیط افزایش پیدا میکند، بدن مرغ برای حفظ دمای طبیعی خود انرژی بیشتری مصرف میکند و بخشی از منابعی که در شرایط عادی صرف تولید تخم میشد، به مقابله با گرما اختصاص مییابد.
البته میزان این کاهش در همه گلهها یکسان نیست. مرغهایی که در محیطی با تهویه مناسب، آب خنک، جیره متعادل و تراکم مناسب نگهداری میشوند، افت تولید بسیار کمتری نسبت به گلههایی دارند که در معرض استرس گرمایی شدید قرار دارند.
نکته مهم این است که اگر کاهش تخمگذاری ناگهانی، بسیار شدید یا همراه با علائمی مانند بیحالی، اسهال، تلفات، مشکلات تنفسی یا تغییر شکل تخمها باشد، نباید همه چیز را به گرمای هوا نسبت داد. در چنین شرایطی، بررسی گله از نظر بیماریهای عفونی، انگلها یا مشکلات تغذیهای ضروری است.
جمعبندی
گرمای تابستان یکی از مهمترین عوامل کاهش تولید تخممرغ در مرغهای تخمگذار است. استرس گرمایی، کاهش مصرف خوراک، کمآبی، برهم خوردن تعادل هورمونی، اختلال در جذب مواد معدنی و کیفیت پایین تهویه، همگی میتوانند باعث افت تولید شوند.
با این حال، رعایت چند اصل ساده مانند تأمین دائمی آب خنک، بهبود تهویه، تنظیم زمان تغذیه، جلوگیری از ازدحام، استفاده از سایه و تنظیم جیره غذایی میتواند بخش قابلتوجهی از این کاهش را جبران کند.
مدیریت صحیح در روزهای گرم نهتنها باعث حفظ تولید تخممرغ میشود، بلکه سلامت گله، کیفیت پوسته تخممرغ و بهرهوری اقتصادی واحد پرورش را نیز بهبود میبخشد.
سوالات متداول
آیا همه مرغها در تابستان کمتر تخم میگذارند؟
بیشتر مرغهای تخمگذار در هوای بسیار گرم با کاهش نسبی تولید مواجه میشوند، اما شدت این کاهش به نژاد، سن، شرایط نگهداری، کیفیت تغذیه و میزان استرس گرمایی بستگی دارد.
از چه دمایی به بعد تخمگذاری مرغ کاهش پیدا میکند؟
معمولاً زمانی که دمای محیط از حدود ۳۰ درجه سانتیگراد فراتر میرود، نشانههای استرس گرمایی ظاهر شده و تولید تخممرغ بهتدریج کاهش مییابد. در دماهای بالاتر از ۳۵ درجه سانتیگراد این افت میتواند شدیدتر باشد.
آیا گرما باعث توقف کامل تخمگذاری میشود؟
در گرمای شدید و طولانیمدت، بهویژه اگر همراه با کمآبی و تغذیه نامناسب باشد، ممکن است برخی مرغها برای مدتی تخمگذاری را متوقف کنند. پس از بهبود شرایط محیطی، معمولاً تولید تخم بهتدریج از سر گرفته میشود.
چرا پوسته تخممرغ در تابستان نازکتر میشود؟
نفسنفس زدن مداوم در هوای گرم تعادل اسید و باز بدن را تغییر میدهد و تشکیل کربنات کلسیم، ماده اصلی پوسته تخممرغ، را مختل میکند. علاوه بر این، کاهش مصرف خوراک نیز دریافت کلسیم را کاهش میدهد.
مرغها در تابستان به چه مقدار آب نیاز دارند؟
نیاز به آب به دما، نژاد و سن پرنده بستگی دارد، اما در روزهای بسیار گرم ممکن است مصرف آب مرغها دو تا سه برابر روزهای خنک افزایش یابد. به همین دلیل، دسترسی دائمی به آب تمیز و خنک ضروری است.
بهترین زمان غذا دادن به مرغها در تابستان چه زمانی است؟
بهتر است بخش عمده خوراک در ساعات خنک روز، یعنی اوایل صبح و پس از غروب آفتاب، در اختیار مرغها قرار گیرد تا اشتهای بیشتری داشته باشند و گرمای ناشی از هضم غذا کمتر آنها را تحت فشار قرار دهد.
آیا استفاده از پنکه یا مهپاش برای مرغها مفید است؟
بله، در صورت استفاده صحیح. افزایش گردش هوا با پنکه و استفاده اصولی از سامانههای خنککننده تبخیری در مرغداریها میتواند استرس گرمایی را کاهش دهد. البته در محیطهای مرطوب، مهپاش باید با دقت استفاده شود تا رطوبت بیش از حد ایجاد نشود.
آیا کاهش تخمگذاری در تابستان نشانه بیماری است؟
نه همیشه. در بسیاری از موارد، علت اصلی گرمای هواست. اما اگر افت تولید ناگهانی و همراه با علائم دیگری مانند تلفات، اسهال، مشکلات تنفسی یا بیحالی باشد، باید احتمال بیماری نیز بررسی شود.