ماکی دام

دام، طیور، آبزیان

کد خبر: 830
بازدید: 9891
تاریخ انتشار: ۱۳۹۴/۷/۱۱ ساعت: 12:25:01 PM

پرورش شتر

شتر تنها حيوان اهلی است که مي‌تواند در آب و هواي جاهای خشک و نيمه خشک زندگی کند.

پرورش شتر

به گزارش «سرویس دام،طیور و آبزیان» «ماکی دام - پایگاه خبری صنعت دام، طیور و آبزیان»؛ شتر تنها حيوان اهلي است که ميتواند درآب و هواي جاهاي خشک و نيمه خشک زندگي کند. همچنين شتر مي تواند تا چندين روز را بدون خوردن آب زنده بماند. شتر مي تواند بيشترين استفاده را از مرتع ها ببرد. اين حيوان غذايي مي خورد که براي بقيه دام ها مناسب نيست. با همين غذا هم ميتواند مدت هاي طولاني بدون گرسنگي زندگي کند.

شتر درغذا خوردن بسيار قانع است و هنچنين در برابر بيماري ها مقاومت بيشتري نسبت به بقيه دام ها دارد. وزن شتر در سال سوم پرورش بيشتر از پانصد کيلوگرم مي شود. به همين دليل پرورش دادن و استفاده از گوشت آن بسيار مورد توجه است.

نکته های مهم هنگام خريدن شتر

بهترين سن شتر براي خريدن آن، پنج تا هفت سالگي است. کوهان شتر بايد حالتي پر داشته باشد و ران هاي آن قوي و بقيه قسمت هاي بدن هم عضلاني باشد. دقت کنيد که شتر داراي حالتي شاداب و سرزنده داشته باشد. هنگام خريد به نشستن و خوابيدن و راه رفتن شتر توجه کنيد.

اگر هرگونه حالت غير معمولي در شتر ديديد، آن را نخريد. هنگام خريدن شتر با اداره دامپزشکي محل زندگي خود مشورت کنيد. زيرا آنها با انجام بعضي آزمايش ها، شما را از سلامت يا بيماري شتر آگاه مي کنند. براي جلوگيري از انتقال بيماري به گله، شتر خريداري شده را يک ماه جداگانه نگهداري کنيد. پس از اين مدت، آن را وارد گله کنيد.

روش‌های نگهداری و پرورش شتر

روش هاي نگهداري و پرورش شتر در جاهاي مختلف فرق ميکند. دربعضي از قسمت ها که هر خانواده داراي يک يا چند نفر شتر است، شترها را پس از انجام کارهاي روزانه در صحرا رها مي کنند. هيچ کس هم، ساربان يا نگهبان شترها نيست. شترها خود به صحرا مي روند و شب برمي گردند. اما ممکن است گاهي هم تعدادي از آنان برنگردند. شترها آب و غذاي خود را در صحرا پيدا مي کنند. در روش ديگر نگهداري شتر، دامداران شترهاي خود را به ساربان تحويل مي دهند. در برابر هر شتر هم دستمزدي به ساربان مي پردازند. جديدترين روش نگهداري شتر، روش صنعتي است. در اين روش، دامدار در يک ساختمان مناسب و با کمک يک يا چند نفر ساربان شترها را پرورش مي دهد.

مشخصات شتر نر يا لوک

شتر نر که به آن لوک مي گويند، اهميت زيادي در پرورش شتر دارد. يک شتر نر خوب بايد به طور کامل خصوصيت هاي جنس نر را داشته باشد. بدن آن هم تناسب کافي داشته باشد. براي استفاده بهتر از شتر نر درگله اين خصوصيت ها مهم هستند. لوک بايد داراي سرکوتاه، پيشاني برجسته و درشت باشد. به علاوه گوش هاي يک لوک خوب بايد کوتاه و رو به جلو باشد. سر لوک بايد نسبت به قسمت ايستاده گردن زاويه نود درجه داشته باشد. همچنين تا حدودي سر و کوهان در يک رديف قرار گرفته باشند. شانه و سينه شتر نر هم بايد عميق، قوي و عضلاني باشد. به علاوه جايي که بازو و سينه وصل مي شود، از تناسب کافي برخوردار باشد. ران ها و بازوهاي يک شتر نر خوب، فشرده و عضلاني است و ساق هاي آن راست و مستقيم قرار دارند.

جفت گيری و توليدمثل شتر

سن بلوغ در شترها از سه سالگي به بعد است. ولي سن مناسب براي جفت گيري در نرها چهارسالگي و در ماده ها پنج سالگي است. اگر زودتر از اين سن، شتر ماده آبستن بشود باعث فرسودگي دام مي شود. يعني از عمر مفيد آن براي باروري کم مي شود. براي هر گله سي تا چهل نفر شتر ماده، مي توان از يک شتر نر استفاده کرد. طول مدت آبستني در شترها بين سيصد و هفتاد تا سيصد و نود روز(12-13 ماه) است. به طور معمول هر شتر در هر سه سال دو بچه به دنيا مي آورد. در ماه نهم و دهم بارداري شتر مي توان جنين را در قسمت راست شکم آن لمس کرد. هر شتر ماده مي تواند تا بيست سال توليد مثل کند. دراين مدت، بين هفت تا نه نوزاد به دنيا مي آورد. پس از بيست سال هم بايد شترهاي پير را از گله جدا کرد به کشتارگاه فرستاد. مدت فحلي در شتر سه تا چهار روز طول مي کشد. به طور معمول پس از زايش گاهي تا يک سال طول مي کشد تا فحلي دوباره به وجود بيايد. اما با پرورش صحيح و تغذيه بسيار خوب و مناسب شتر ماده، مي توان اين مدت را به يک ماه رساند. يعني شتر ماده پس از زايش، يک ماه بعد دوباره آماده جفت گيري بشود. اگر شتر نر در ميان جفت گيري به کار وادار شود، شدت فعاليت جنسي آن کم مي شود. شتر ماده نيز زمان فحلي نا آرام است و نعره و صداي مخصوصي را از خود بيرون مي آورد.

مراقبت‌های لازم هنگام زايمان شتر

در ماه هاي آخر دوره حاملگي و مدتي بعد از تولد نوزاد، نبايد شتر را وادار به کارکرد. شتر ماده بايد از مرتع پر علف و غذاي کافي تغذيه کند. از نشانه هاي زايمان، بزرگ شدن پستان شتر به دليل جمع شدن شير در آن است. همچنين ورم کردن آلت تناسلي شتر ماده، حالت به خصوص لگن و فرورفتگي عميق دو طرف بدن دام از نشانه هاي نزديک بودن زايمان شتر است. يک نکته مهم اين است که شتر ماده را هنگام زايمان به جايي محکم ببندند، زيرا ممکن است هنگام زايمان از ترس يا ناراختي به اطراف بدود. در نتيجه آسيب هاي جبران ناپذيري به جنين درون شکم يا به بچه در حال تولد برساند. شتر در حالت نشسته نوزاد خود را به دنيا مي آورد. همچنين بيشتر وقت ها به کمک انسان احتياج ندارد. جفت به همراه نوزاد و يا تا يک ساعت بعد از آن خارج مي شود و ضدعفوني کردن ناف نوزاد بعد از تولد بسيار مهم است. نوزاد شتر به وسيله مادرش ليسيده و خشک نمي شود. بنابراين بايد نوزاد را خشک کرد و به طرف پستان مادر راهنمايي کرد. وزن نوزاد شتر به هنگام تولد بيست و پنج تا پنجاه و دو کيلوگرم است. به طور متوسط وزن نوزادها حدود سي و هشت کيلوگرم است.

مراقبت‌های دوره نوزادی شتر

حساس ترين دوره زندگي هر دام، دوره نوزادي است. رعايت نکته هاي بهداشتي در هنگام زايمان و دادن آغوز پس از تولد به مقدار لازم بسيار مهم است. همچنين توجه به نوزاد براي خوردن شير مادر در ماههاي اول زندگي بسيار اهميت دارد. اگر اين نکته ها رعايت نشود، باعث کند شدن رشد نوزاد و حتي مرگ آن مي شود. اگر بچه شتر آزاد گذاشته شود تا بيشتر از اندازه معمول شير بخورد، دچار ناراحتي هاي معده و روده مي شود. به اين ترتيب، اسهال و مرگ و مير در بين نوزادها زياد مي شود. اگر شتر ماده شير زيادي داشته باشد، ابتدا روزانه تا يک ليتر شير به نوزاد داده مي شود. کم کم با بيشتر شدن سن نوزاد مقدار شير را هم زياد مي کنند. براي کنترل شير خوردن نوزاد بايد سرپستان هاي مادر را با کيسه يا تور سيمي سبدي شکل ببنديم که به آن مايه بند مي گويند. با اين کار بچه شتر نمي تواند هر موقع به پستان مادر دسترسي داشته باشد. در ابتداي تولد، با يک سرپستان مادر را در اختيار نوزاد قرار مي دهند سپس دو سرپستان و به مرور زمان بقيه سرپستان ها را در اختيار بچه شتر قرار مي دهند.

به طوري که در سن هشت تا نه ماهگي بچه شتر، تمام سرپستان هاي مادر را براي شير خوردن در اختيار او قرار مي دهند. يک شتر ماده خوب مي تواند تا ده ليتر شير توليد کند. از زمان تولد تا سه هفتگي نوزاد، سخت ترين زمان براي نگهداري بچه شتر است. زيرا در اين زمان بچه شترها بسيار حساس هستند. بيشترين تعداد مرگ و مير بچه شترها در اين دوره است. بچه شتر در سن يک هفتگي تا حدودي قوي تر شده و مي تواند مادر خود را در مرتع دنبال کند. در سن چهار تا پنج هفتگي بچه شتر، شروع به خوردن علف مي کند. در اين زمان با کم کردن شير روزانه او را وادار به خوردن علوفه مي کنيم. وزن بچه شتر در سه ماهگي حدود هفتاد و پنج تا هشتاد و پنج کيلوگرم است. در سن نه ماهگي بچه شتر را از شير مي گيرند. اما زماني که وضع علوفه مناسب نباشد تا سن پانزده ماهگي نيز مي تواند شير مادر را بخورد.

تربيت شتر برای کارکردن

اگر بخواهيم از شتر استفاده به خصوصي بکنيم، بايد براي همان کار آن را تربيت کنيم، براي مثال شتري که در مزرعه کار مي کند بايد قوي و بزرگ باشد. شتري که بايد راه هاي طولاني را طي کند بايد اندام متوسط، چابک و تا حدودي سبک وزن باشد. همچنين شترهاي سواري هم بايد داراي دست و پاي بلند و کشيده و چالاک و تيزرو باشند، به اين شترها جمازه مي گويند. بعضي شترهايي را که براي باروري و جفت گيري زياد مناسب نيستند، مي توانيم اخته کنيم. با اين کار از به وجود آمدن شترهاي ضعيف که براي پرورش مناسب نيستند، جلوگيري مي کنيم. به علاوه از ناآرامي هاي فصل جفت گيري درگله نيز کم مي شود. نکته بسيار مهم اين است که براي حفظ قدرت بدني شتر نر بايد آن را در سن چهار تا شش سالگي اخته کرد.

اصطبل شتر

اگر بخواهيم براي شتر اصطبل درست کنيم لازم است که تنها از سه طرف ديوار را بالا بياوريم. سپس يک سقف مناسب که آب باران وارد آن نشود بر روي اين سه ديوار قرار بدهيم. اما بايد دقت کرد که طرف باز اصطبل به سوي جهت وزش باد نباشد. به اين ترتيب، مي توانيم شترها را از باد و باران و نور خورشيد حفظ کنيم. اصطبل بايد در محل بلندتري نسبت به زمين هاي اطراف خود ساخته بشود. چون ممکن است آب باران در آن جمع بشود. براي هر شتر بايد از ديگر شترها حدود دو متر فاصله داشته باشد. اين کار باعث مي شود تا شترها آهسته تر غذا بخورند. همچنين شترهاي ضعيف نيز به اندازه کافي از غذاي موجود استفاده کنند. در تابستان، مي توان شترها را در فضاي باز که کف آن شن و ماسه باشد، نگهداري کرد.

پرواربندی شتر

پرواربندي شتر در ايران به تازگي رواج پيدا کرده است. زيرا پرورش بيشتر از راه تغذيه دستي به خوبي انجام شده است. در پرواربندي، دست کم بايد تعداد شترها بيست نفر باشد تا نتيجه مناسبي داشته باشيم.

دو نکته مهم و ضروري در پرواربندي

الف- ظاهر مناسب :

شترهايي که براي پرواربندي انتخاب مي شوند، بايد استخوان بندي درشت و کشيده داشته باشند. همچنين بيماريهاي پوستي نداشته و سالم باشند.

ب- جداسازي شترها :

در پرواربندي شتر بايد شترهاي ماده را جدا و دور از ديد شتر نر نگهداري کرد. به اين ترتيب شترهاي نر ناآرام نمي شوند و خوب غذا مي خورند.

جايگاه شتر

بسياري از عوامل محيطي و تغذيه اي در پرورش شترها موثرند. مهم ترين اين عوامل عبارتند از : جيره غذايي، جايگاه مناسب،  بهداشت جايگاه، مديريت صحيح، تهويه و نور کافي و تأمين آب شرب بهداشتي، کنترل بيماري ها و احياناً واکسيناسيون در برابر برخي از بيماري هاي شايع و غيره که مي تواند نتيجه بسيار مطلوبي در افزايش توليدات دامي و جلوگيري از مرگ و مير دام داشته باشد. بنابر اين توجه کافي به وضعيت جايگاه و آغل شترها و تهيه علوفه و غذاي مناسب و رعايت بهداشت امري ضروري در پرورش شتر به شمار مي رود. 

در حال حاضر معمولاً شتر داشتي به سه صورت چراي آزاد، نيمه آزاد و بسته پرورش داده مي شود. در حالت آزاد شترها مشابه دام وحشي در مراتع چرا و جفتگيري و زايش مي کند و شترداران هر از چند گاهي به منظور جمع آوري بچه شترها يا داغ کردن و يا ساير عمليات پرورش موقتاً اقدام به جمع آوري آنها مي کنند.

در حالت نيمه آزاد گله شتر توسط ساربان چرانيده شده و تحت کنترل مي باشد. در اين حالت، با توجه به شرايط مختلف، تقريباً هر 50 شتر توسط يک ساربان با وسيله نقليه ( موتور سيکلت) و در حدود 20 نفر شتر بدون وسيله نقليه اداره مي شود. در چراي آزاد، شتر مي تواند به طور متوسط تا حدود 50 ـ 70 کيلومتر از منبع آب دور شده و سپس به طرف آن مراجعت کند در حالي که در چراي نيمه آزاد اين فاصله بيش از 20 ـ 25 کيلومتر نخواهد بود.

در چراي بسته، شتردار شترها را در آغل هاي مناسب قرار داده و در کنار ساير دام هاي خود به عنوان شترهاي داشتي و يا پرواري، پرورش مي دهد. در اين روش علي رغم تأمين علوفه شتر به صورت دستي، معمولاً شترها به صحرا نيز فرستاده مي شوند تا از ميزان هزينه مصرفي کاسته گردد، اما به هر حال در اين روش غذاي مکمل و برخي ويتامين ها و املاح معدني به جيره شترها اضافه مي شود و معمولاً در اين حالت شترها از معدل رشد بالاتري نسبت به دو روش سابق برخوردارند و شتردار به سرعت از بروز بيماري در گله خود مطلع شده و مي تواند اقدام به درمان دسته جمعي شترها نموده و کانون هاي مخفي بيماري در گله خود را  از بين ببرد. ضمناً شتردار به راحتي از فحل بودن ناقه ها مطلع شده و مي تواند به سرعت اقدام به تلقيح آنان نمايد که اين امر نيز مي تواند باعث افزايش ميزان باروري در گله گردد.  

در دو روش  چراي آزاد و نيمه آزاد معمولا جايگاهي براي شتر در نظر گرفته نمي شود اما در روش بسته، اين دام بايد در جايگاه مخصوصي جداي از دام هاي اهلي ديگر نگهداري شود.

جايگاه (آغل) شتر

بررسي ها نشان مي دهد که شترها از مقاومت خوبي در قبال سرما و گرما برخوردارند. شترهاي دو کوهانه به علت داشتن پشم زياد در برابر سرماي شديد مقاوم هستند و مي توانند در برابر باد و بوران و طوفان هاي سرد کوهستان مقاومت نموده و راه خود را در مناطق سنگلاخي ادامه مي دهد. اين گونه از شترها در کشورهاي مغولستان و قزاقستان و شمال چين که از سرماي شديد برخودار هستند نگهداري مي شوند. از سوي ديگر شترهاي يک کوهانه به علت ساختار خاص فيزيولوژيک خود به گرماي زياد مقاوم هستند و معمولاً اين شترها در شمال آفريقا خاورميانه و هند و پاکستان نگهداري مي شوند و قادر به تحمل گرماي سوزان صحاري خشک و بي آب و علف اين مناطق بوده و مي توانند گرماي تا 60 درجه سانتي گراد و يا بيشتر را تحمل نموده و در زير آفتاب سوزان کوير به راه خود ادامه دهند. بديهي است که در چنين شرايط محيطي از اشتهاي  حيوان کاسته مي شود .

يکي از دلايل رواج آغل هاي باز يا بهاربندها در پرورش شتر نيز همين مسأله مقاومت حيوان در برابر سرما و گرماي شديد است. در اين گونه آغل ها مسأله تهويه نيز به خودي خود حل شده است، به ويژه که اين مسأله در آغل هاي بسته بسيار ضروري و مهم است. چنانچه در پرورش شتر، توليد شير مطرح باشد، بايد به خاطر داشت که ميزان توليد شير ارتباط مستقيمي با درجه حرارت محيط دارد و هر چه درجه حرارت محيط افزايش يابد و ميزان آب موجود کمتر باشد ميزان توليد شير ناقه کمتر و کمتر مي شود، از اين رو بايد براي توليد شير، به اين امر توجه کافي مبذول نمود.

شتر حيواني است که در شرايط طبيعي مناسب و به صورت آزاد پرورش داده مي شود. يکي از نکات مثبت و امتياز اين دام نيز روش تغذيه و پرورش آن به صورت آزاد است. بنابراين شتر نياز چنداني به استقرار در جايگاه هاي بسته و سرپوشيده ندارد و مي توان در مواقع ضروري شترها را در محوطه هاي محصور( بهاربند) نگهداري کرد .

شتر يک کوهانه شرايط سخت آب و هوايي را تحمل مي کند، ولي در سرماي کمتر از حدود 15 درجه سانتي گراد زير صفر نياز به سرپناه دارد. از طرفي، معمولاً در روش هاي پرورش آزاد و نيمه آزاد، اداره گله از قبيل : پشم چيني، داغ کردن، درمان بيماريهاي پوستي، واکسيناسيون و احياناً شيردوشي و غيره معمولاً در محل هاي محصور که در کنار آبشخورها وجود دارد انجام گرفته و سپس دام را روانه مرتع مي کنند. شتر در موقع زايش و همچنين بچه شتر تا يک سالگي که دوره شيرخوارگي بچه شتر مي باشد و بخصوص تا سه ماهگي نياز به پناهگاه و مراقبت دارد که مي توان در سيستم هاي آزاد ونيمه آزاد، شترهايي که اواخر دوران آبستني را طي مي کنند در جايگاه محفوظي نگهداري کرد تا پس از زايش و طي دوره شيرخوارگي بچه شترها (بخصوص تا سه ماهگي) آن ها را مجدداً روانه مرتع کرد.

در روش بسته و به منظور پروار بندي مي توان شترها را در محل هاي محصوري مانند بهاربندها که در حقيقت جايگاه هاي مسقفي است نگهداري کرد. در چنين جاهايي امکان برنامه ريزي غذايي و بهداشتي براي گله به راحتي امکان پذير است.

به طور خلاصه از بررسي وضعيت استقرار و محل توقف شتر در مناطق حاشيه کوير مي توان به اين نتيجه رسيد که در اين مناطق به عنوان اقدام اساسي بايد در اطراف آبشخورهاي اصلي و مناسب که به عنوان مراکز ارتباطي گله ها در يک ناحيه هستند، اقدام به ايجاد بهاربند با قسمت بندي هاي فرعي همراه با انبار ذخيره کاه و ساير علوفه مورد نياز کرد تا گله هاي شتر و به خصوص گله هاي کوچک ( گله هاي کمتر از 10 نفر شتر) يکجا و به طور دسته جمعي از آنها استفاده کنند. اصطلاحاً اين مراکز ايستگاههاي خدمات پرورشي و بهداشتي ناميده مي شوند.

بنابر اين در مورد شترداران خرده پا که از سيستم  پرورش آزاد و نيمه آزاد استفاده مي کنند نيازي به صرف هزينه هاي سنگين جهت ساختن پناهگاه نيست و در صورت لزوم بايستي پناهگاهي موقت و کوچک براي شترهاي تازه زا و بچه هاي آنها و آن هم براي مدت محدودي از سال در نظر گرفت و براي بقيه گله که در طول سال در مراتع مشغول چرا هستند از ايستگاه هاي ذکر شده در مواقع ضروري استفاده کرد ليکن در مورد گله هاي بزرگتر (بيش از 20 نفر شتر مادر) با توجه به اينکه معمولاً امکان پرواربندي نيز وجود دارد ايجاد تأسيسات لازم و استفاده از روش پرورش بسته توصيه مي گردد و همان طور که گفته شد در مورد پروار بندي ها در اغلب  موارد ايجاد جايگاه مسقف ضروري است.

نکته حائز اهميت ديگر اينکه شتر نسبت به بيماري جرب حساس است و يکي از عوامل مستعد کننده در ابتلاي شتر به بيماري مذکور، تراکم بيش از حد آن در يک محوطه بسته مي باشد.

جهت ساختن جايگاه نگهداري شتر بايد توجه داشت که جايگاه شتر به طور اساسي از بهاربندي که داراي ديوارهاي سرتاسري به ارتفاع سه متر باشد تشکيل مي شود. بهتر است شترهاي نر را در جايگاهي انفرادي قرار داد تا به کارگران و يا شترهاي بيمار و يا شترهاي آبستن صدمه نزنند، همچنين بايد محل جداگانه اي را در مرکز بهاربند جهت غذا خوردن اختصاص داد، به نحوي که داراي آخوري به ارتفاع لااقل يک و نيم متر و به گونه اي باشد که شترها بتوانند دورتادور آن جمع شوند. بايد آبشخورهايي نيز در جايگاه قرار داد. در وسط بهاربند بايد سايباني گذاشت که چهار نفر شتر به راحتي بتوانند در زير آن بنشينند و هم چنين داراي ميخ هايي باشد که بتوان افسار شترها را به آن بست.

جایگاه مسقف برای پرورش شتر- پرورش شتر

تصوير شماره 1 : تصوير نوعي جايگاه مسقف 

(به نقل از کتاب شتر و پرورش آن- تأليف دکتر محمد مصطفي شکري) 

بهتر است جايگاه خاصي جهت نگهداري شترهاي ماده و بچه شترهاي شيرخوار در نظر گرفت تا آسيبي به اين بچه شترها وارد نيايد.

به علاوه، بهتر است آغل هايي با ورودي و تهويه مناسب جهت نگهداري شترها در زمستان فراهم نمود، چرا که شترها و مخصوصاً بچه شترها نسبت به سرماي زمستان شديد و پايين آمدن درجه حرارت محيط حساسند. در ورودي اين آغل ها بهتر است به اندازه 5/2 × 5/1 متر باشد.

آغل بايد کاملاً خشک و روشن بوده و هواي آزاد به خوبي در آن جريان داشته و از همه مهم تر آفتابگير باشد. در اين روش شترها مي توانند آزادانه حرکت کرده و بين بهاربند و سايبان رفت و آمد کنند.

بايد آغل ها را شمالي ـ جنوبي ساخت تا حداکثر آفتاب به داخل آغل بتابد و در صورتي که در محل مزبور بادهاي تندي مي وزد و يا اين که آغل در مناطق گرمسيري قرار دارد مي توان آغل ها را به صورت شرقي ـ غربي بنا کرد و بايد توجه داشت که ديواره هاي آغل، سيماني باشد تا بتوان به راحتي آن را سمپاشي کرد و کنه ها  نتوانند در شکاف ديواره ها لانه کرده و تخم ريزي کنند.

جایگاه مسقف برای پرورش شتر- پرورش شتر

تصوير شماره 2 : تصوير نوع ديگري از جايگاه مسقف شتر

(به نقل از کتاب شتر و پرورش آن- تأليف دکتر محمد مصطفي شکري)


آغل شتر از  قسمت هاي زير تشکيل مي شود :

1 ـ  جايگاه مسقف

2 – آبشخور

3 ـ بهاربند

4 ـ آخور

5 ـ انبار علوفه

1 ـ  جايگاه مسقف

اين محوطه يکي از اساسي ترين مکان هاي مورد نياز شتر مي باشد و جهت اين محوطه بايد رو به آفتاب (شرقي- غربي يا شمالي – جنوبي) و بر خلاف جهت باد باشد. حداقل مساحت آن براي نگهداري بيست نفر شتر بايد 8 * 15 متر باشد. شترها در اين مکان به استراحت پرداخته و عمل نشخوار کردن را انجام مي دهند. ديواره هاي اين جايگاه بايد سيماني باشد اما کف آن بايد با خاک  نرم و يا شن و ماسه پوشانده شود و بايد توجه داشت که کف آغل نبايد به هيچ وجه سيماني گردد زيرا که اين امر باعث صدمه ديدن نرمه کف پاي شتر مي گردد در فصل زمستان مي توان کف آغل را با لايه نازکي از کاه يا پوشال پوشاند.

2 – آبشخور

آبشخور بايد در وسط بهاربند ساخته شود و در هنگام ساختن آن بايد توجه داشت که شتر به علت ساختار آناتومي بدن خود، گردن درازي دارد و به همين علت در هنگام آب خوردن، چنانچه آبشخور کم ارتفاع باشد، اين امر باعث مي شود که حيوان براي خوردن آب با مشکلاتي مواجه گردد، از اين رو بهتر است که آبشخور را با ارتفاع مناسب تهيه کرد تا حيوان بتواند به راحتي آب مورد نياز خود را تأمين کند. آبشخورها بايد تميز و دور از هرگونه حلزون و يا زالو بوده و هر چند وقت نظافت شوند.

3 ـ بهار بند

با توجه به اين که شتر از دست ها و پاهاي بلندي برخوردار است بايد ديواره بهاربند را مرتفع و سرتاسري ساخت تا حيوان نتواند به راحتي از بهار بند بيرون آيد.

بهتر است که ديواره بهاربند به ارتفاع سه متر باشد. براي نگهداري بيست نفر شتر بهار بندي به مساحت 15 * 24 متر مورد نياز است.

4 ـ آخور

همان طور که در مورد آبشخور گفته شد، آخور نيز بايد مرتفع باشد و ارتفاع آن به يک متر تا يک متر و نيم برسد تا حيوان بتواند به راحتي از آن تغذيه کند. البته بايد ارتفاع آخور با توجه به سن و نژاد و بلندي جدوگاه شترها تعيين گردد و براي بچه شترها  بايد ارتفاع کمي داشته باشد. هم چنين با توجه به حجم سر شتر، عرض آن بايد 50 سانتي متر بوده و براي جلوگيري از پخش غذا به اطراف، کنار آن را 25 سانتي متر بلندتر از کف آخور ساخت. آخورهاي گوشه دار براي شترها مناسب نيستند و بهتر است از آخورهايي که تا حدودي محدب هستند استفاده شود.

آخور شتر - پرورش شتر

تصوير شماره 3 : تصوير نوعي آخور شتر

(به نقل از کتاب شتر و پرورش آن- تأليف دکتر محمد مصطفي شکري)

نمونه طرح يک واحد بيست نفري پرواربندي شتر

نقشه و طرح یک واحد پرواربندی شتر - پرورش شتر

تعيين سن شتر (از روی دندانها)

تعيين سن شتر از روي دندانها کار سختي است شترها تا سن 7 سالگي و لاماها و الپاکاها تا سن 5 سالگي رشد ميکنند.

شتر داراي 22 دندان شيري و 34 دندان دائمي ميباشد. شتر بعلت داشتن دو دندان جلوئي در فک بالا از ساير نشخوارکنندگان متفاوت ميباشد؛ شتر همچنين داراي يک جفت دندان نيش در فک بالا و پايين بوده که براي خرد کردن گياهان خشبي (چوبي) در غذا بکار ميرود. در ضمن جفت اول دندانهاي گونه از ساير دندانها جدا و به رنگ تيره ميباشد.

الف) دندانهای شيری شتر

شتر داراي 22 دندان شيري است که بصورت زير مرتب شده اند.

فک بالا :

يک دندان پيش در هر طرف (2)

يک دندان نيش در هر طرف (2)

سه دندان گونه در هر طرف (6)

فک پايين :

سه دندان پيش در هر طرف (6)

يک دندان نيش در هر طرف (2)

دو دندان گونه در هر طرف (4)

تعيين سن شتر از روی دندانهای شيری

1- حيوان تازه متولد شده :

 فاقد دندان ميباشد.

2- يک ماهه :

فک بالا : 2 دندان گونه در هر طرف

فک پايين : يک دندان گونه در هر طرف (2)

يک دندان پيش در هر طرف (2)

3- سه ماهه :

فک بالا : يک دندان نيش وسه دندان گونه در هر طرف (8)

فک پايين : سه دندان پيش ويک دندان نيش ودو دندان گونه در هر طرف (12)

4- شش ماهه :

فک بالا : يک دندان پيش؛ يک دندان نيش؛ سه دندان گونه در هرطرف (10)

فک پايين : سه دندان پيش؛ يک دندان نيش ؛دو دندان گونه در هرطرف (12)

دندانهاي دائمي :

شتر داراي 34 دندان دائمي ميباشد که اندازه آن بزرگتر از دندان شيري بوده و بصورت زير قرار گرفته اند.

فک بالا :

يک دندان پيشين در هر طرف (2)

يک دندان نيش در هر طرف (2)

دندان گونه در هر طرف (12)

فک پايين :

سه دندان پيشين در هر طرف (6)

يک دندان نيش در هر طرف (2)

پنج دندان گونه در هر طرف (10)

تعيين سن شتر پس از يک سالگی

شتر يک ساله :

فک بالا : چهار دندان گونه در هر طرف

فک پايين : سه دندان گونه در هر طرف

شتر دو و نيم ساله :

فک بالا : چهار تا پنج دندان گونه در هر طرف

فک پايين : سه تا چهار دندان گونه در هر طرف

شتر سه ساله :

فک بالا : پنج دندان گونه در هر طرف

فک پايين : چهار دندان گونه در هر طرف

شتر چهار و نيم ساله : در اين سن اولين دندان پيشين دائمي ظاهر ميشود.

شتر پنج ساله : دندانهاي شيري گونه توسط دندانهاي دائمي جايگزين ميشود.

فک بالا : دو دندان دائمي در هر طرف فک بالا

فک پايين : يک دندان دائمي در هر طرف فک پايين

شتر پنج و نيم ساله :

در روي فک پايين بيش از دو دندان دائمي پيشين وجود دارد.

فک بالا : شش دندان دائمي گونه در هر طرف از فک بالا مشاهده ميشود.

فک پايين : پنج دندان دائمي گونه در هر طرف از فک بالا مشاهده ميشود.

شتر شش ساله :

فک بالا : يک دندان پيش دائمي در هر طرف از فک بالا مشاهده ميشود.

فک پايين : يک دندان نيش دائمي در هر طرف از فک پايين مشاهده ميشود.

شتر هفت ساله :

در اين سن دندانهاي دائمي در دهان کامل شده و اولين دندان گونه در هر دو فک سياه ميشود.

دندانهاي نيش در شش سالگي ظاهر شده و در هفت سالگي خيلي بزرگتر شده؛ و طول اين دندانها در فک بالا تا چهار سانتيمتر مشاهده شده اند. دندان نيش در فک پايين بعضا توسط صاحبان دام کشيده ميشود. شترها ميتوانند تا چهل سال عمر کنند؛ اما از سن 15 سالگي بعلت ضعيف و پهن شدن دندان نيش در مصرف علوفه خشک و سفت با مشکل مواجه ميشوند.

رفتارشناسی شتر

شترها بطور کلي رفتاري آرام و هوشي محدود دارند و بردباري، تحمل سختي ها و بي تفاوتي در برابر عوامل جوي نامناسب، از ويژگيهاي آنها به شمار مي آيد. اين حيوانات در دشوارترين شرايط آب و هوائي، بي غذائي و بي آبي به کار خود ادامه مي دهند و اين کار را تا آخرين رمق باقيمانده خود دنبال مي کنند. شتر ماده معمولاً آرامتر از شتر نر مي باشد.

شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بيماريها تا حدودي مقاوم تر از ساير دامهاست و کمتر علائم خستگي و ناراحتي از خود بروز مي دهد. به همين جهت بايد به دقت حيوان را تحت نظر داشت زيرا که در هنگام بيماري نيز بدون هيچگونه اظهار ناراحتي همچنان به کار خود ادامه مي دهد و امکان دارد ناگهان از پاي بيفتد.

گاهي اوقات، برخلاف آنچه گفته شد، شترهايي را مي توان يافت که رفتار ناخوشايندي نظير سرکشي، نافرماني و لجبازي از خود نشان مي دهند. بطور کلي، رفتار شتر در درجه نخست به طريقه نگهداري، پرورش و برخورد با شتر بستگي دارد، بويژه اگر نگهداري شتر توسط افراد کم تجربه انجام شود، پيامدهاي ناگواري در پي خواهد داشت، چه اينکه شترها در قبال برخورد محبت آميز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتي خواهند داشت. بايد افزود که هرچه در سنين پائينتر به آموزش شتر اقدام شود بهتر است و باعث مي شود که شتر رفتار بهتري از خود نشان دهد.

شتر نر،  بويژه در فصل جفتگيري و يا مستي، دوره هايي از رفتارهاي عصبي و ناخوشايند از خود بروز مي دهد و ممکن است که صداهاي بلند و آزاردهنده اي از خود بيرون آورد، هنگامي که حيوان چنين صداهائي از خود در مي آورد، اگر به دهان او بنگريم در مؤخره دهان مي توانيم توده اي سرخ رنگ را ببينيم که احياناً تا بخش جلوئي دهان مي رسد و گاهي از دهان بيرون مي زند و بنظر مي رسد که وظيفه اين توده مرطوب کردن مؤخره حنجره است. همچنين شتر نر مست ممکن است بدون دليل به شتران ديگر حمله کند، و بيضه ها، مثانه و اجزاي ديگر بدن را گاز بگيرد.

جفت گیری شتر-پرورش شتر-فصل جفتگیری شتر

تصوير شماره 4 ـ شتر در فصل جفتگيري و يا مستي توده اي سرخ رنگ از دهان بيرون مي آورد.

بهمين جهت بهتر است که در هنگام کار، شتران نر و ماده را از هم جدا کرد، علاوه بر آن ممکن است که شترها در هنگام گرفتن افسار آنها و يا نهادن بار، ‌از خود صداهاي بلند آزاردهنده اي در آورند اما به هيچ وجه خطري نخواهند داشت، و پس از حرکت به تدريج آرام شده و اگر کودکي نيز افسار آنها را بگيرد و حرکت کند به آرامي دنبال وي خواهند رفت.

هنگام معاينه شتر بايد کاملاً مواظب بود، زيرا عليرغم آرامش ظاهري، اين حيوان مي تواند لگد بسيار محکمي بزند که ممکن است تا شانه ها برسد. و همچنين شتر مي تواند با دستهاي خود نيز لگد بزند. بهمين علت جهت هر کار مي بايد در آغاز شتر ايستاده را نشاند و اندامهاي حرکتي قدامي وي را با طناب بست.

نشانه هاي بيماري شترها، در بيشتر موارد شبيه نشانه هاي بيماري در ساير حيوانات اهلي است. شترها معمولاً به صورت هميشگي فرياد مي کشند و اين بعلت تغيير عوامل خارجي بوده، دليل هيچگونه بيماري نيست. ريزش ترشحات مخاطي و يا بزاق از دهان حيوان نيز به هيچ وجه جزو نشانه هاي بيماري بشمار نمي رود. تغيير شکل گذراي مدفوع دليل نارسائيهاي گوارشي نيست، زيرا ممکن است تغيير نوع غذا و حتي تغيير مربي باعث اين مسئله شده باشد. رنگ خوني ادرار نيز از نشانه هاي مرضي در شتر نيست و مربي شتر تنها کسي است که مي تواند درباره شترهاي بيمار اطلاعاتي بدهد. تأکيد بر اين نکته ضروري است که برخلاف حيوانات ديگر، اهميت زيادي به درجه حرارت بدن شتر جهت تشخيص بيماري داده نمي شود.

هنگامي که شتر دچار دل درد مي شود همچون اسب رفتار کرده در خاک مي غلتد و يا اينکه مي نشيند و پاهاي خود را در هر دو جهت بلند نموده و شکم خود را به زمين مي فشارد و سرعت تنفس وي بشدت افزايش مي يابد. هنگامي که حيوان واقعاً مريض باشد و درد بکشد آه و ناله مي کند و گاهي اوقات دندان هاي خود را به شدت به هم مي سايد، ولي اين دندان قروچه در حالت مستي و هيجان جنسي و بعد از خوردن نمک نيز مشاهده مي گردد.

اسهال در شتر دليل بيماري نيست زيرا که ممکن است در نتيجه تغيير جيره غذائي شتر اتفاق بيفتد و يا اين که شتر در اثر ترس و يا زخمي شدن نيز دچار اسهال شود. شتران حافظه اي بسيار قوي دارند و حوادثي را که با درد همراه است هيچوقت فراموش نمي کنند و از سوئي ديگر چنانچه شخصي با آنان محبت کند او را نيز از خاطر نمي برند. حافظه قوي و جهت يابي صحيح آنان باعث مي شود که آنان مسير حرکت خود را به خوبي تعيين نمايند، بطوري که در هنگام شب نيز شتر قادر به جهت يابي صحيح است. در گذشته هاي دور، شتران فاصله بسيار دور ميان سرزمين ايران و سرزمين حجاز را بدون هيچگونه مشکلي طي مي نمودند و حاجيان را به زيارت خانه کعبه مي بردند. همچنين اين شتران در مسير بسيار طولاني جاده ابريشم بدون آنکه راه خود را گم کنند و يا اينکه از مسير خود منحرف شوند اقدام به جابجائي کالا از شرق آسيا به غرب آسيا و اروپا مي نمودند.

شتران پراکنده در بيابان ها از غريزه گله اي خود پيروي مي کنند که اين غريزه باعث ايجاد امنيت و آرامش در گله شده و گله را از خطرات احتمالي محافظت مي نمايد. رهبري گله را معمولاً قوي ترين لوک موجود در گله به عهده دارد و همين شتر نر در هنگام فحلي شتران ماده، اقدام به جفتگيري با آنان مي نمايد و شتران نر ديگر که در گله وجود دارند از خود حالت مستي نشان نمي دهند و چنانچه دو شتر نر در حالت مستي در يک زمان وجود داشته باشند آن دو با هم به جنگ پرداخته و شتر پيروز است که اقدام به جفتگيري با شتران ماده نموده و شتر شکست خورده حالت مستي خود را از دست مي دهد. در فصل جفتگيري، معمولاً شتر نر هيجان زده بوده و کنترل آنان سخت مي باشد، آنان سر خود را بالا گرفته و دم خود را دائماً تکان داده و به آلت تناسلي خود مي زنند و پاهاي خود را از هم باز مي کنند و ممکن است به حيوانات ديگر و حتي انسان حمله کنند و به آنها صدمات فراوان وارد کنند. در فصل جفتگيري، شترها، کثيف، آزاردهنده و کم رشد مي شوند و جهت جلوگيري از چنين مسائلي شترداران اقدام به اخته نمودن شتران کاري و بارکش مي نمايند. ولي اخته کردن اگر در شتران کمتر از 6 سال سن انجام شود، خود باعث وقوع تغييرات ناخوشايندي از لحاظ رشد استخوانها و عضلات و قدرت تحمل شتر مي گردد، و از سوئي ديگر اگر اخته کردن بعد از 6 سالگي انجام شود ممکن است که عمل اخته کردن برايش خطرناک باشد و بهترين راه براي کنترل شتران اخته نشده در فصل مستي، ‌اينست که آنان را به کار سخت و طاقت فرسا بگمارند و او را به حال خود رها نکنند.

معمولاً خطراتي را که شتر مي تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است که اين کار را بوسيله دندان هاي نيش خود انجام مي دهد و به همين جهت بهتر است که اين دندان ها را با سوهان سائيده و کند ساخت تا ضرر ناشي از آنها کمتر شود.

افسانه هاي فراواني در مورد جفتگيري شتر وجود دارد. برخي معتقدند که شتر نر در حضور انسان، با شتر ماده جفتگيري نمي کند و برخي ديگر مي گويند که شتر نر با ماده خود، به دور از گله و يا انسان خلوت مي کند، برخي ديگر مي گويند اگر انسان شاهد جفتگيري شتر نر باشد، شتر نر کينه او را به دل خواهد گرفت و در پي انتقام برآمده، آدمي را در جائي خلوت گير انداخته، به قتل خواهد رساند و همچنين افسانه هاي ديگر که هيچکدام از آنها صحت ندارد وجود دارد ولي حقيقت امر، اينست که اين کار در شتر، همچون ساير حيوانات ديگر انجام شود. با اين تفاوت که در شتران، شتر ماده بر روي زمين مي نشيند و شتر نر در پشت او قرار مي گيرد. معمولاً شتر نر مست بيشترين وقت را جهت يافتن شتران ماده فحل در گله مي گذراند و هنگامي که شتر ماده فحلي را مي يابد با فشار آوردن بر گردن شتر ماده او را مجبور به نشستن مي کند و ممکن است او را چندين بار گاز بگيرد تا شتر ماده بنشيند. سپس پشت سرش مي ايستد به طوري که اندامهاي قدامي شتر نر پشت شانه هاي شتر ماده قرار مي گيرد بعد از آن مي نشيند و با دو اندام خلفي خود را به جلو مي کشاند و اقدام به جفتگيري مي نمايد.

  در فرهنگ عمومي جامعه ما، شتر حيواني کينه جو است و کينه شتري ضرب المثل است، اما در حقيقت شتر مانند هر حيوان ديگر، در هنگام حمله به او، حالت دفاعي به خود مي گيرد و سعي مي کند که از خود دفاع نموده و به دشمن حمله نمايد و با لگد پراندن، سر و صدا و فرياد کردن، و بالاخره گاز گرفتن او را از خود دور نمايد. داستان هاي زيادي از کينه شتر در فرهنگ عاميانه ما وجود دارد که شايد برخي از آنها رنگ و بوئي از واقعيت به همراه داشته باشند که اين مسئله به حافظه شتر باز مي گردد و اينکه اين حيوان با حافظه قوي خود مي تواند به راحتي کساني را که قبلاً  از آنان آزار ديده است، شناسائي کند و از آنان دوري نمايد و يا اينکه در صدد فرصتي براي انتقام باشد.

شتران ماده، توجه شديدي به بچه هاي خود دارند و از لحظه تولد تا مراحل بعدي آنان را تحت حمايت خود قرار مي دهند و اگر شتر ماده اي بچه خود را گم کند بي تاب شده، يک دم آرام نمي گيرد و از جائي به جاي ديگر در پي يافتن بچه خود مي رود و تا هنگامي که او را نيابد آرام نمي شود. شتران از حيواناتي هستند که بچه هاي خود را پس از توليد نمي ليسند، و اگر بچه شتر کشتار شود، شتر ماده از غذا خوردن امتناع ورزيده و به دنبال وي خواهد گشت و هنگامي که او را نيابد، در گوشه اي مات و مبهوت مي ايستد و هر از چندي فرياد مي زند و سروصدا به راه مي اندازد.

از عادت هاي بد شتران ماده اينست که برخلاف شيردوشي در گوسفند و گاو، نمي توان شتران را دوشيد مگر آنکه بچه شترها نيز در کنار مادر باشند و براي اين کار بايد بچه شتر در آغاز پستان شتر را بدوشد و شيردوشي شتران ماده بدون تحريک و وجود بچه شترها، نادر است. بهمين جهت برخي از شتربانان تعدادي از شتران ماده خود را انتخاب مي کنند و به تدريج آنان را به  شيردوشي بدون حضور بچه شترها عادت مي دهند. معمولاً اعراب باديه نشين عربستان سعودي به اين گونه شترها « مسوح » مي گويند زيرا که اين شترها به مجرد مسح و مالش پستان، ‌اقدام به شيردهي مي نمايند.

گاهي اوقات اتفاق مي افتد که بچه شتر پس از تولد مي ميرد، در چنين حالتي شتربان پوست بچه شتر را مي کند و آن را از کاه پر مي کند و در کنار شتر ماده قرار مي دهد تا شتر ماده آن را بو کند و به شيردهي تحريک شود.

چنان چه کسي بخواهد که به بچه شترها آزار برساند، شتران مادر به شدت تحريک شده و ممکن است که اقدام به حمله نمايند. بهمين جهت بهتر است جهت تيمار و يا درمان بچه شترهاي بيمار، ‌در آغاز آنها را از مادر جدا نموده و در جاي دوردستي قرار دهيم که مادر نتواند او را ببيند سپس مي توان با خيال راحت  به تيمار و درمان بچه شتر پرداخت.

در پايان نتيجه گيري مي کنيم که در مقايسه با ساير حيوانات اهلي نظير گاو، گاوميش، گوسفند و بز، شتر داراي حافظه اي قوي تر و هوشي برتر و قدرت تحمل بيشتري است که تمامي موارد فوق به نحوه زيست اين حيوان و هماهنگ شدن وي با محيط خشک و بي آب و علف صحرائي و کويري بستگي و ارتباط مستقيم دارد.

پرورش صنعتی شتر

اگر بخواهيم شترها را با استفاده از روش پيشرفته پرورش دهيم، بايد براي آنان سالن پرورش درست کنيم. سالن پرورش، دوازده متر پهنا دارد.

بلندي سقف آن سه تا چهار متر است. طول سالن هم براساس تعداد شترها مشخص مي شود. پهناي سالن بايد به سه قسمت تقسيم شود. در دو قسمت کنار به فاصله حدود چهار متر از ديوار، شتر ها نگهداري مي شوند. قسمت وسط هم يک راهرو به پهناي سه و نيم متر درنظر گرفته مي شود. اين راهرو براي پخش غذا و عبور شترها است. آخور شترها نيز با يد طوري ساخته شود که هنگام غذا خوردن، شتر حالت طبيعي خود را داشته باشد.

بلندي آخور، به نژاد و بلندي شترها بستگي دارد. به طور معمول بلندي آخور بين سي تا پنجاه سانتيمتر است. براي اين که سر شتر به راحتي وارد آخور بشود، پهناي آن را پنجاه سانتيمتر بلندتر از کف آن مي سازند. دقت کنيد که آخورهاي گوشه دار براي شترها مناسب نيستند. بهتر است گوشه آخورها به شکل گرد ساخته شوند.

خلاصه مطالب:

 1- لازم است هنگام خريد شتر با اداره دامپزشکي محل خود مشورت کنيد.

2 – بهترين روش نگهداري شتر، ساختن جايگاه مناسب است.

3- شتر نر يا لوک بايد خصوصيت هاي جنس نر را به طور کامل داشته باشد.

4- سن مناسب جفت گيري در نرها چهارسالگي و در ماده ها پنج سالگي است.

5- براي هرگله سي تا چهل نفري شتر ماده، مي توان از يک شتر نر استفاده کرد.

6- در ماه هاي آخر بارداري و نزديک زايمان، شتر را مجبور به کار نکنيد. همچنين غذاي مناسب و قوي به آن بدهيد.

7- هنگام زايمان شتر را به جايي محکم ببنديد.

8- بعد از تولد، نوزاد شتر را خشک کنيد و ناف آن را ضدعفوني کنيد.

9- خوردن آغوز در هفته اول تولد نوزاد شتر بسيارضروري است.

10- خوردن بيش از اندازه شير در بچه شتر، باعث ناراحتي هاي معده و روده آن مي شود. درنتيجه نوزاد ممکن است به اسهال دچار شود.

11- سن شتر را مي توان از روي دندان هاي آن مشخص کرد.

12- براي استفاده به خصوص از شتر بايد آن را براي همان کار تربيت کنيم.

13- براي ساختن اصطبل شتر از سه طرف ديواري را بالا مي آوريم و سقف آن را مي پوشانيم. به طوري که قسمت باز اصطبل به سمت وزش باد، باران و نور خورشيد نباشد.

14- دقت در انتخاب شترهاي مناسب و جداکردن شترهاي نر و ماده از هم براي پرواربندي بسيار ضروري است.

15- روش پيشرفته براي پرورش شتر، ساختن سالن پرورش است. در اين سالن هر شتر در اصطبل جداگانه اي نگهداري مي شود.

مجله خوشه


نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار:0
انتشار یافته:7
علی صادقی زاد
۱۳۹۶ پنج شنبه ۵ مرداد 8:19:04 AM
سلام وتشکر اگر شتر ی که شیر می دهد با لوک بزنیم شیر او قطع می شود
nima
۱۳۹۶ يکشنبه ۲۸ آبان 7:54:57 PM
آفرین ... عالی بود
ناصر
۱۳۹۶ يکشنبه ۱۲ آذر 8:39:01 AM
سلام در لرستان و پل دختر ميشه شتر را بصورت آزاد پرورش داد؟ راهنمایی بفرمایید
مرتضي
۱۳۹۶ چهارشنبه ۱۱ بهمن 12:36:24 PM
خيلي خوب ومبصوت بيان فرموديد
سلیمانی
۱۳۹۶ سه شنبه ۸ اسفند 12:17:22 PM
پرورش۲۰نفر شتر سالانه حدود چه اندازه درآمد میدهد باتشکر
پیمان
۱۳۹۷ چهارشنبه ۱۹ ارديبهشت 10:25:08 AM
سلام در کردستان میشه پرورش شتر داشته باشیم
پیام
۱۳۹۷ جمعه ۱۹ مرداد 2:20:22 AM
خیلی کامل بود
نام:
پست الکترونیک:
نظر:
*
نظر شما با موفقیت ارسال شد.
نظر شما حداکثر تا 24 ساعت آینده بررسی می شود
ارسال نظر
نظرات حاوی توهین و افترا منتشر نخواهد شد
نظرات به زبانهایی به غیر از زبان فارسی منتشر نخواهد شد
نظرات غیر مرتبط با این خبر منتشر نخواهد شد.
نام:
پست الکترونیک:
نظر:
*
 

عناوین اصلی